ضمیر فصل یا عماد

ضمیر فصل یا عماد ضمیری است که میان مبتدا و خبری که هر دو آنها معرفه هستند و یا در اصل مبتدا و خبر بوده اند قرار می گیرد و موجب تأکید مفهموم جمله و همچنین رفع ابهام از معنای آن می شوند.

به این جمله دقت  کنید:

الشجاعُ الّذى یقولُ الحق.

چه کسی می تواند این جمله را ترجمه کند؟
* شخص شجاعی که حق می  گوید....

* شجاع کسی است که حق می گوید.

ترجمه دوم درست است پس برای اینکه اشتباه نشود بعد از مبتدا ضمیری      می آورند که چون خبر را از غیر خبر جدا و متمایز می کند. به آن ضمیر فصل     می گویند. بدین صورت:

 

 الشجاعُ هو الّذى یقولُ الحقّ .

ضمیر فصل موجب تأکید معنای جمله نیز می شود . با توجه به این نکته این جمله را ترجمه کنید:

شخص شجاع همان کسی است که حق می گوید .

یا : فقط شخص شجاع است که حق می گوید.

 

 

در بسیاری از جمله ها،‌ ضمیر فصل تنها برای تأکید  می آید. مانند:

﴿ و کُنّا نحن الوارثین﴾

 

 

 

ضمیر فصل محلّی از  اعراب ندارد.

النبـىُّ هو  المعلّمُ

مبتدا        خبر

جمله فعلیّه

جمله فعلیّه با فعل شروع می شود و از فعل و فاعل تشکیل می شود. مانند:

جاءَ الطالبُ.

طبیعی است که اگر فعلِ جمله ما متعدی باشد بعد از فعل و فاعل مفعول نیز می آید. مثال:

کَتَبَ الطالبُ الواجبَ.

فاعل به سه صورت می آید. اسم ظاهر ، ضمیر بارز و ضمیر مستتر.

 

 

اسم ظاهر

انواع فاعل                ضمیر بارز

          ضمیر مستتر

 

به این مثال ها توجه کنید:

اسم ظاهر:                فَتَحَ الطفلُ نافدةَ الغرفةِ

ضمیر بارز:               اجتهدنا کثیراً فـى الحیاة.

ضمیر مستتر:             اِسمَعْ [أنتَ] کلامى.

گاهی فاعل به صورت مصدر مؤوَّل می آید. مثال:

یَحْسُنُ أن تَجتهدُ .                                 یَحسُنُ اجتهادُکَ

 

عاملِ فاعل یا فعل است  یا مصدر یا اسم فاعل و یا صفت مشبهه: مثال:

 

اکتشف الرازىُّ الکحولَ.

﴿ وَ لَولا دَفْعُ اللهِ النّاسَ بعضَهُم بِبَعضٍ لَفَسَدَت الأرضُ﴾

الطالبُ  مستنیرٌ قلبُهُ بِنورِ  اللهِ.

الکریمُ  حسنةٌ أخلاقُهُ.

قواعد درس هفتم

قواعد درس هفتم درباره ی « افعال ناقصه » است.

افعال ناقصه عبارتند از: کانَ : بود / صارَ: شد / لَیسَ: نیست / أصْبَحَ : شد.

مادامَ: تاوقتی که ، مادامی که / مازال: همواره

«افعال ناقصه» همراه « حروف مشبهةٌ بالفعل» و «حرف لای نفس جنس» که در درس دهم خواهیم خواند، نواسخ نامیده می شوند.

« نواسخ » جمع ناسخه است یعنی باطل کننده ها.

افعال ناقصه بر سر جمله ی اسمیّه (مبتدا و خبر) می آیند و موجب تغییراتی می شوند.

جـوادٌ        مریــضٌ.                              لَیـسَ       جـوادٌ           مریــضاً.

 

مبتدا مرفوع   خبر مرفوع.                          فعل ناقص   اسم لیس مرفوع  خبر لیس منصوب

 

 

 

التلمیــذتان      مُجِدَّتـان.                                        کانـَت       التلمیـذتـانِ         مُجدَّتَیــنِ.

مبتدا مرفوع    خبر مرفوع       فعل ناقص   اسم کان مرفوع      خبر کان منصوب

 

همان طور که در مثال ها مشاهده کردید:

-       فعل ناقص، بر سر مبتدا و خبر می آید.

-       مبتدا تغییر نام می دهد ولی اعراب آن تغییر نمی کند.

-       خبر، منصوب می شود.

 

 

اسم افعال ناقصه نیز مانند «فاعل» سه نوع است:

1- اسم ظاهر            یکونُ المؤمنُ صادقاً.     مؤمن راستگو می باشد.

2- ضمیر بارز           أصْبَحْتُم شاکِرینَ.        سپاسگزار شدید.

3- ضمیر مُستتر         لَیسَ وحیداً.              تنها نیست

 

 

خبر افعال ناقصه در صورتی که شبه جمله (جارّ و مجرور) باشد؛ گاهی جلوتر از «اسم» می آید.

 ( در اصطلاح می گویند :خبر، مقدّم می شود.)

لَیسَ فـﻰ المدرسـة  تلمیذٌ.                       لَیـسَ        فـﻰ المدرسـةِ         تِلمیـذٌ.

       خبر مقدّم    اسم مؤخّر     فعل ناقص  خبر لَیسَ منصوب   اسم لیس مرفوع

 

 

 

به معانی وکاربردهای متفاوت «کان» دقّت کنید.

·       کانَ + مضارع=          ماضی استمراری و ماضی مستمر.

کان یسمَعُ : می شنید، داشت می شنید

·          

·       کانَ + قد + ماضی =   ماضی بعید.

« کانَ قَد سَمِعَ»   یا « کانَ سَمِعَ» : شنیده بود.

·         کانَ به معنی « است».

·          

·       ﴿جاءَ الحقّ و زَهَقَ الباطِلََ إنَّ الباطلَ کانَ زَهوقاً﴾

حق  آمد و باطل از بین رفت زیرا باطل نابود شدنی است.

 

 

أفعال المقاربة

قواعد این درس در مورد افعال مقاربه است.

 

 

افعال مقاربه عبارتند از: کادَ، أوشَکَ: نزدیک بود ، عَسَی: امید است .

بَدَأ، شَرَعَ، أخَذَ ،‌ جَعَلَ: شروع کرد

حال با کاربرد این فعلها آشنا شویم.

اللِّصُّ یهرُبُ.                       دزد فرار می کند.

کادَ اللِّصُّ یهرُبُ.                   نزدیک بود دزد فرار کند.

المدرِّسُ یَمتَحِنُ.                    معلّم امتحان می گیرد.

یکادُ المدرِّسُ یَمتَحِنُ.             نزدیک است معلّم امتحان بگیرد.

-

1- کادَ بر سر چه جمله ای می آید؟     اسمیّه    فعلیّه

2- کلمه ی بعد از کاد چه اعرابی دارد؟ رفع     نصب

3- عمل کاد به کدام مورد شبیه است؟   افعال ناقصه    حروف مشبهة

 

 

 

  کادَ    الزجاجُ               یَنکَسِرُ                      : نزدیک بود شیشه بشکند.

    اسم کاد و مرفوع    خبرکاد و جمله فعلیه محلاً منصوب

کاد از فعل های مقاربه است که بر سر مبتدا و خبر می آید و مانند کانَ عمل

می کند با این تفاوت که باید خبر آن با فعل مضارع شروع شود.

 

 

حال با اخوات «کاد» آشنا شویم.

أَخَذَ الطفلُ یبکى .       کودک شروع به گریستن کرد.

عَسَی اللهُ أن یَرحَمَکُم.   امید است خدا شما را مورد رحمت قرار دهد.

 

 

فعل های مقاربه از نظر معنی به سه گروه تقسیم می شوند:

                                                  افعال قُرب (کادَ، أوشَکَ)

افعال مقاربه:                          افعال رَجاء (عَسَی)

                                      افعال شروع ( بَدَأ، شَرَعَ، أخَذَ، جَعَلَ)

افعال قرب، نزدیک بودن انجام کاری را نشان می دهند و به هر دو صیغه ماضی و مضارع می آیند.

افعال رجاء، امید به انجام گرفتن کاری را بیان می کنند.

و افعال شروع به شروع کاری دلالت می کنند و فقط به صیغه ماضی می آیند.

 

 

 

 

 

نکته ی 1: اگر ادوات شرط بر سر فعل های ماضی بیایند؛ آن فعل ماضی، معنای مضارع می یابد.

مَن اجْتَهَدَ نَجَحَ : هر کس تلاش کند؛ موفّق می شود.

نکته ی2: دقّت کنید که سه «مَنْ» و «ما» وجود دارند:

 استفهام ،موصول، جازم

مَنْ  أنتَ؟/ ما  هذا؟           استفهام (پرسشی)

تو چه کسی هستی؟ / این چیست؟

اِعمَلْ بما  تَعَلَّمْتَ. / عَلِّمْ مَن لا یعلَمُ.            موصول

به آنچه آموخته ای عمل کن./ به کسی که نمی داند بیاموز.

نکته ی 3: لام امر پس از حروف « وَ ، فَـ » معمولاً ساکن خوانده می شود.

﴿ فَلْیَعْبُدوا رَبَّ هذا البیت﴾  پس باید صاحب این خانه را بپرستند.

 

 

قواعد درس هشتم

موضوع درس هشتم : فعل معلوم و مجهول است.

فعل از نظر مشخّص بودن و نبودن فاعِل آن دو نوع است: فعل معلوم و فعل مجهول .

فعل معلوم: فعلی است که فاعِل آن «معلوم » و مشخّص است و در عربی

 به آن «مبنـى للمعلوم» می گویند.

فعل مجهول:فعلی است که فاعلِ آن « مجهول» و نا مشخّص است و در عربی

 به آن< مبنـى للمجهول > می گویند.

در زبان فارسی برای تبدیل فعل معلوم به مجهول از فعل « شد» کمک می گیریم .

 مثال:

پروین جایزه ای گرفت.                جایزه ای گرفته شد.                       ماضی

کورش یک کاردستی می سازد.        یک کاردستی ساخته می شود.           مضارع

 

 

امّا در زبان عربی برای تبدیل فعل معلوم به مجهول ، وزن فعل را تغییر می دهیم.

فعل ماضی: (فَعَلَ: انجام داد             فُعِلَ: انجام داده شد.)

               

 کَتَبَ: نوشت

                   کُتِبَ: نوشته شد.

 أرسَلَ: فرستاد                   

                             اُرْسِلَ: فرستاده شد.

 نَزَّلَ : نازل کرد         

 نُزِّلَ: نازل شد.

 اِکْتَسَبَ: به دست آورد          

 اُکْتُسِبَ: به دست آورده شد.

 

 

حال به نحوه ساختن فعل مضارع مجهول توجه کنید:

فعل مضارع: ( یَفْعَلُ: انجام می دهد              یُفْعَلُ: انجام داده می شود)

یَکْتُبُ: می نویسد                  یُکْتَبُ: نوشته می شود.

 یُرْسِلُ: می فرستد                   یُرْسَلُ: فرستاده می شود.

یُعَلِّقُ: آویزان می کند. یُعَلَّقُ: آویزان می شود.

 

 

در این مثال به نحوه ی تبدیل جمله ی دارای فعل معلوم به جمله ی دارای فعل مجهول دقّت کنید:

صَنَــــعَ      حسیـــنٌ  کُرسیــــّاً  .        صُنِـــــعَ      کُرسىٌّ.

  فعل معلوم       فاعل       مفعول               فعل مجهول    نایب فاعل

در تبدیل معلوم به مجهول این تغییرات صورت گرفت.

1-              « فاعل» حذف شد.

2-              « مفعول» به جای فاعل آمد  و نامش به« نایب فاعل» تغییر یافت.

3-              نایب فاعل ( که در اصل مفعول و منصوب بود) مرفوع شد.

 

انواع نایب فاعل:

نایب فاعل مانند فاعل به سه صورت می آید.

1-              اسم ظاهر:  ﴿ إذا قُرِئَ القُرآنُ فَاسْتَمِعوا لَه﴾

2-              ضمیر بارز:    ﴿ و لا تَحسَبَنَّ الّذینَ قُتِلوا فـﻰ سبیلِ الله أمواتاً﴾

3-              ضمیر مستتر: ﴿ أفَلا یَنظُرونَ إلَی الإبِلِ کیف خُلِقَتْ﴾

     ضمیر مستتر (هى ) در « خُلِقَتْ» است.

یک بار دیگر به مجهول کردن فعل ها توجه کنید:

خَلَقَ

یَخْلُقُ

اِکْتَشَفَ

یَکْتَشِفُ

خلقَ

یخْلقُ

اکْتشفَ

یکْتَشفُ

خُلِقَ

یُخْلَقُ

اُکْتُشِفَ

یُکْتَشَفُ

چه کسی می تواند توضیح دهد برای تبدیل ماضیِ معلوم به ماضیِ مجهول چه تغییراتی در حرکاتِ آن ایجاد می شود؟

 

 

1- عین الفعل را کسره می دهیم.                                    

خَلَقَ              خلِق

                                                                                     اِکْتَشَفَ           اکتشِف

 

 

2- حرف یا حروف متحرّکِ ماقبلِ عین الفعل را مضموم می کنیم.

خَلَقَ              خُلِقَ

          اِکْتَشَفَ           اُکْتُشِفَ

 

 

اسم و خبر لای نفی جنس

اسم

 

                                               نکره است بدین سبب هرگز « ال» نمی گیرد.

                                        غالباً مبنی بر فتح است و بدین خاطر تنوین نمی گیرد.

         

خبر  لای نفی جنس مانند خبر مبتداست.

                   لا جَهَلَ أضَرُّ مِنَ العُجْب.

                   ﴿ لا إکراهَ ف‍ـى الدّین﴾

                   لا نصیحةَ تنفَعُ العنود.

خبر     گاهی خبرِ « لا» محذوف است.

                   لا إلهَ إلّا اللهُ ( لا إلهَ موجودٌ إلّا اللهَ)

                   لا شَکَّ ( لا شَکَّ موجودٌ)

 

 

 

 

 

 

قواعد درس دهم

حروف مشبّهة بالفعل

قواعد درس دهم درباره ی «حروف مشبّهةٌ بِالْفعل» و « لای نفی جنس» است.

حروف مشبّهةٌ بالفعل عبارتند از:

إِنَّ :     همانا، به راستی که                          لکِنَّ :   ولی ، لکن

أنَّ :     که، اینکه                                     لَیتَ :   کاش

کَأنَّ :   گویا، مثل  اینکه                            لَعَلَّ :    شاید، امید است.

حروف مشبهه دقیقاً بر عکس افعال ناقصه عمل می کنند. افعال ناقصه خبر را منصوب می کردند امّا حروف مشبّهه اسم را منصوب می کنند.

·       ﴿ و اللّـــــهُ    غَفورٌ رحیمٌ ﴾

   مبتدا  مرفوع    خبر مرفوع

·       ﴿ وَ کانَ      اللّـــــــهُ  غَفوراً رحیماً   ﴾

           اسم کان مرفوع   خبر کان منصوب

·       ﴿  إنَّ  اللّـــــــهَ   غَفورٌ رحیــــــمٌ ﴾

       اسم إنَّ منصوب   خبر إِنَّ مرفوع

·       لَـــیـــتَ                  الــــــحــــقَّ       منصورٌ .

حرف مشبّهة بالفعل     اسم لیت منصوب   خبر لیت مرفوع

·       کَأنَّ                     الحارِسَ                     ذاهِبٌ.

حرف مشبهة بالفعل     اسم کأنَّ منصوب         خبر کأنّ مرفوع.

 

 

« إنَّ و أخواتُها» حروف مشبّهة نام دارند و بر سر جمله های اسمیّه می آیند و علاوه بر تغییر معنای جمله، «مبتدا» را به «اسم» تغییر نام می دهند و اعراب آن را منصوب می کنند. امّا خبر را همچنان بدون تغییر می گذارند.

 

 

   العالمُ                              محترمٌ.                   إنَّ   العالمَ                                                  محترمٌ .

مبتدا مرفوع        خبر مرفوع                                            اسم إن منصوب                   خبر إن مرفوع

 

 

انواع اسم و خبر حروف مشبهةٌ بالفعل:

اسم ظاهر:       ﴿ إنَّ اللهَ  یأمُرُ بِالعَدْلِ و الاحسان﴾

اسم

                   ضمیر :           ﴿ إنّا أنْزَلْناهُ قرآناً عَرَبیّاً لَعَلَّکُم تَعقِلونَ ﴾

 

                   مفرد:                         إنَّ المعلّمینَ  محترمونَ.

خبر:             جمله:                       ﴿إنَّ اللهَ یأمُرُ  بِالعَدلِ و الاحسان﴾

                   شبه جمله:                  کَأنَّ جواداً  فـﻰ الصَّفِّ.

 

 

          چرا به حروف مشبهة بالفعل این نام  را داده اند؟

معلّم:خوب است بدانیم به این علّت به این حروف، مشبهةٌ بالفعل یعنی « شبیه فعل» می گویند که ظاهرِ آن ها شبیه فعل است. معمولاً آخرین حرف فعل ماضی فتحه دارد. آخر این 6 حرف هم فتحه دارد. از طرف دیگر بیشترِ آنها نیز معنایی شبیه فعل  دارند.

 

 

لای نفی جنس  « لا النافیةُ للجنس»

حرف «لا» ی نفی جنس ، همان طور که از نامش پیداست وجود جنسی را نفی می کند.

لای نفی جنس به معنی « هیچ .................   نیست » می باشد.

لا رَجُلَ فـﻰ الدّار.                هیچ مردی در خانه نیست.

لا خیر فـﻰ وُدِّ امْرﺉٍ مُتَلَوِّن.    هیچ خیری در دوستیِ فرد دورو نیست.

کار «لا» ی نفی جنس خیلی شبیه حروف مشبّهةٌ بالفعل است.

لای نفی جنس نیز اسم و خبر دارد . امّا اسم آن نکره و مبنی بر فتح است، در حالی که خبر آن درست مثل خبر حروف مشبّهةٌ بالفعل مرفوع است.

لا  بَلـــــــیّةَ          أصعـــــَبُ مِنَ الجَهْل.           هیچ بلایی سخت تر از نادانی نیست.            اسم لای مبنی بر فتح      خبر لا مرفوع

به انواع «لا» دقّت کنید:

1- «لا» ی ناهیه (یعنی لای نهی)

لا تَنتَخِبْ: انتخاب نکن                    لاتَتَأمَّلْ: درنگ نکن

2- «لا» ی نافیه (یعنی لای نفی)

لا تَنتَخِبُ: انتخاب نمی کنی                لا تَتَأمَّلُ: درنگ نمی کنی

3-«لا» ی نافیةٌ لِلْجِنس (یعنی لای نفی جنس)

4-لا أحَدَ موجودٌ: هیچ کسی نیست.

 

 

چند نکته:

٭      نکته اوّل: واجب است در این موارد همزه ی <إنَّ> کسره بگیرد.

1-              هرگاه در ابتدای جمله قرار بگیرد؛ مانند:

إنَّکَ لا تَجنـى مِنَ الشَّوک العِنَبَ.

2-              بعد از مشتقّاتِ «قال» واقع شود؛ مانند:

قالَ إنَّهُ مُتَخَلِّقٌ بِالفضائلِ الأخلاقیّة.

 

٭      نکته دوم:اسم و خبر لای نفی جنس هر دو نکره هستند.

٭      نکته سوم:خبر لای نفی جنس بر اسمِ آن مقدم نمی شود.

 

 

 

قواعد درس هشتم 

 

             

 

نوعی

تأکیدی

عددی

 

انواع مفاعیل عبارتند از

 

مفعول به

مفعول مطلق

مفعول له یا مفعوللأجله

مفعول فیه یا ظرف

 

 

 

 

 

 

مفاعیل

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مفعولٌ به

مفعولٌ به اسمی منصوب است و غالباً عامل آن فعل است. مانند:

یَمسَحُ الطالبُ السَّبّورةَ.

عامل                 مفعول به و منصوب

گاهی عامل اسمی مشتقّ است. مثال:

اُحِبُّ الذاکرینَ اللهَ.

و گاهی عامل ،‌مصدر است. مثال:

أکْرَهَهُمْ بِقَتْلِهِمُ الأنبیاءَ بِغَیرِ الحَقّ.

 

 

گاه عامل در جاهایی حذف می شود. از آن جمله در تحذیر و اغراء است.

تحذیر

تحذیر بر حذر داشتن مخاطب است بر ترک کاری ناپسند تا از آن دوری کند و به سه صورت می آید. مانند:

إیّاکَ و الکِذْبَ.

نَفْسَکَ و الکِذْبَ.

الکِذْبَ الکِذْبَ.

به ترکیب « إیّاکَ و الکِذْبَ » دقّت کنید:

إیّاک                         و الکِذْبَ

                            مفعولٌ به برای                              معطوف بر ایّاک

                            فعل محذوفِ در

                          تقدیر «  اُحَذِّرُ»

 

 

اِغراء

اِغراء ، تشویق و برانگیختن مخاطب است بر کاری پسندیده تا آن را انجام دهد و به سه صورت می آید. مثال:

الکَرَمَ

الاجتهادَ، الاجتهادَ

الصِّدْقَ و کَرَمَ الخُلقِ

به ترکیب « الاجتهادَ، الاجتهادَ» دقّت کنید:

الاجتهادَ               ،‌الاجتهادَ

                              مفعولٌ به برای فعل            تأکید برای الاجتهاد اوّل

                         محذوفِ مقدّر   «  اِلْزَم»                             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در این درس با مفعول مطلق  و مفعولٌ له آشنا می شویم.

 

المفعولُ المطلق

 

 

المفعولُ له (المفعول لاجلِهِ)

 

 

 

اِحْتَرَمَ الطلّابُ معلِّمَهُم احتراماً.

 دانش آموزان کاملاً به معلّم خود احترام نهادند.

اِسْتَغْفَرَ التائبُ مِن ذَنْبِهِ استغفاراً.

 توبه کننده قطعاً از گناه خود آمرزش خواست.

یُعَلِّمُ مجیدٌ صدیقَهُ تعلیماً جَیِّداً.

 مجید به خوبی به دوستش آموزش می دهد.

یَجتَهِدُ التلمیذُ ﻓﻰ درسِهِ اجتهادَ الآمِلینَ.

 دانش آموز در درس خود مانند امیدواران تلاش می کند.

 

«احتراماً» در جمله اوّل و «استغفاراً» در جمله دوم، مفعول مطلق تأکیدی نامیده     می شوند.و اگر این دو کلمه را برداریم؛ فقط تأکیدِ جمله را برداشته ایم.

اِحْتَرَمَ الطلّابُ مُعَلِّمَهُم.

معنی این جمله چنین است:

دانش آموزان به معلم خود احترام نهادند.

 

 

یُعَلِّمُ مجیدٌ صدیقَهُ تعلیماً جَیِّداً.

یجتهد التلمیذُ ﻓﻰ دَرسِهِ اجتهادَ الآملینَ.

تعلیماً و اجتهاداً در این دو مثال، مفعول مطلق نوعی نامیده می شوند.

هرگاه مفعول مطلق دارای صفت یا مضاف الیه باشد؛ مفعول مطلق نوعی نامیده

 می شود.

تعریف مفعول مطلق:

مفعول مطلق مصدری منصوب از جنس فعل جمله است که برای تأکید و بیان نوع فعل به کار می رود.

 

 

 

 

 

 

 

لَعِبْنا کثیراً.

 

گاهی صفت، جانشین خودِ مفعول مطلق می شود.

 

لَعِبْنا کثیراً .

 

مثلاً «لَعِبْنا کثیراً» در اصل «لَعِبْنا لَعِباً کثیراً» بوده است.

 

لَعِبْنا لَعِباً کثیراً .

 

 

تذکّر: همه این کلمات می توانند مفعول مطلق باشند.

(صَبْراً )، (حقّاً : به راستی ) ، (أیضاً: همچنین)، (جِدّاً)، (مَعاذَ اللّهِ: پناه بر خدا) ، (عَفْواً)، (حتماً)، (شُکْراًَ)، (سَمْعاً و طاعةً)، (سبحانَ اللّهِ : خدا پاک است) ، (حَمْداً لِلّه)،(حتماً)، (مَهْلاً: مهلت بده، آهسته)

این مصدرها به تنهایی و بدون فعلِ خود، در جمله می آیند. مثلاً:

شُکْراً به جای أشْکُرُ  شُکْراً

مفعول ﻓیه

به کلماتی که زمان یا مکان وقوع فعل را نشان می دهند مفعولٌ ﻓیه یا ظرف زمان و مکان گفته می شود.

همه این کلمات می توانند به عنوان مفعولٌ ﻓیه بکار روند.

أمامَ، تَحتَ، خَلفَ، جَنْبَ، عِنْدَ، بَیْنَ، فَوْقَ، بَعْدَ، قَبْلَ، وَراءَ ( پشت)، وَسَطَ، صَباحاً، ظُهراً، مَساءً، لَیلاً، اَلیومَ، أمْسِ (دیروز)، غَداً(فردا)، نَهاراً، عِشاءً (شبانگاه)، لمّا(هرگاه)، إذا (هرگاه)، یَمینَ (راست)، یَسارَ (چپ)، الآنَ، حینَ ( وقتی که) ، هُنا (اینجا) ، لَیلَ، یومَ، لحظةَ، سَنَةَ.

- :

چرا مفعولٌ ﻓیه را چنین نامیده اند؟

-

زیرا معنای آنها در اصل همراه با « ﻓﻰ» است. به عبارت دیگر زیرا برای معنی کردن می توا ن حرف «ﻓﻰ» را قبل از مفعولٌ ﻓیه در جمله فرض کرد.

عُدْنا مساءًَ: عُدْنا ﻓﻰالمساء

یعنی "   در شب برگشتیم  "

 

 

تذکّر: همه این کلمات می توانند مفعول مطلق باشند.

 

(صَبْراً )، (حقّاً : به راستی ) ، (أیضاً: همچنین)،

 (جِدّاً) ، (مَعاذَ اللّهِ: پناه بر خدا) ، (عَفْواً) ،

(حتماً) ، (شُکْراًَ) ، (سَمْعاً و طاعةً) ،

 (سبحانَ اللّهِ : خدا پاک است) ،

(حَمْداً لِلّه) ، (مَهْلاً: مهلت بده، آهسته)

 

این مصدرها به تنهایی و بدون فعلِ خود، در جمله می آیند. مثلاً:

 

شُکْراً به جای أشْکُرُکَ  شُکْراً

 

 

مفعولٌ لَه (مفعولٌ لِأجلِه)

به این عبارت دقّت کنید:

أصلّی و أصومُ قُربةً إلی اللهِ.

به خاطر نزدیک شدن به خدا، نماز می خوانم و روزه می گیرم.

سوال: در این عبارت چه کاری انجام شده است؟

جواب : نماز خواندن

سوال: « قُربةً» چه نوع کلمه ای است؟

جواب : مصدر است.

سوال: « قُربةً » چه مفهومی را بیان می کند؟

جواب : علّت انجام فعل

 

 

نتیجه اینکه :

 

« قُربةً » مصدری است که علّت نماز خواندن را بیان کرده است.

 

به تعریف مفعولٌ لَه یا مفعولٌ لِأجْلِه توجه کنید:

مفعولٌ لَه یا مفعولٌ لِأجله مصدری منصوب است که علّت انجام گرفتن فعل را بیان می کند.

 

مفعولٌ له در جواب این سؤال می آید: برای چه؟

مثلاً: المؤمنُ یترُکُ المعصیةَ.

مؤمن گناه را ترک می کند.

برای چه؟

المؤمنُ یترُکُ المعصیةَ حیاءً مِن الله.

مؤمن به خاطر شرم از خدا گناه را ترک می کند.

در ترجمه مفعولٌ له از کلماتی مانند «برایِ، به خاطر، به جهتِ» استفاده می شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مطلق

          تاکیدی

عددی

 

 

 

 

                مفعول مطلق       

 

 

 

 

 

 

به این مثال دقت کنید:

دَقَّ الضَّیفُ بابَ المنزل دَقَّتَینِ.

مهمان دوبار به در خانه زد.

در این مثال دَقَّتَینِ مفعول مطلق است و به منظور نشان دادن دفعه انجام فعل آمده است. به این نوع مفعول مطلق ،‌ عددی گفته می شود.

المفعولُ  فیه « الظرف»

مفعولٌ فیه یا ظرف اسمی منصوب است که معنای حرف جرّ « ﻓﻰ » را به همراه دارد و نشان دارد و نشان دهنده زمان یا مکان وقوع فعل است.

-: آیا می توان گفت که مفعول فیه یا ظرف همان قید مکان و قید زمان در فارسی هستند ؟

بله ، می توان گفت .

همه این کلمات ظرف زمان هستند:

الآنَ: اکنون                   الیومَ: امروز                غَد: فردا                        أمْسِ: دیروز        

صباحَ: صبح        مَساءَ: بعدازظهر        لیلَ: شب                                          نَهارَ: روز

قَبلَ: پیش                 بَعدَ: پس                                           حینَ: هنگامی که          إذا: هنگامی که

لَمّا : هنگامی که         یَومَ: روز                                      سَنَةَ: سال                       عِندَ: هنگامی که

 

همه این کلمات نیز ظرف مکان هستند:

فَوقَ: بالای               تَحتَ: زیر                 أمامَ: روبه رو            وراءَ: پشت سر

بَینَ: میان                  وَسَطَ: وسط              عِندَ: نزد                  قُربَ: نزدیک

جَنبَ: کنار                هُنا: اینجا                 خَلْفَ: پشت              یَمینَ: راست

أینَ: هر جا               أینَما: هرجا

به این دو جمله دقت کنید:

ذَهَبْنا إلی المکتبة صَباحاً.        

ذَهَبْنا إلی المکتبة ﻓﻰ الصَّباحِ.

سوال: در جمله اول اعراب صباحاً چیست؟

-: مفعول فیه یا ظرف زمان است.

 سوال اعراب ﻓﻰ الصباح در جمله  دوم چیست آیا باز هم مفعول فیه است؟

-: خیر دیگر مفعول فیه نیست بلکه جار و مجرور است.

سوال: چرا به مفعولٌ فیه این نام را داده اند؟

-: چون ظرف ها معنای حرف جرِ< ﻓﻰ> را به همراه دارند. مثلاً< صباحاً> یعنی< ﻓﻰالصباح>

 

 

جَلَستُ مَجْلِسَ أهلِ الفَضْلِ و ذَهَبتُ مَذْهَبَ  العُقَلاءِ.

ظرف مکان                                           ظرف مکان

به واژه های مَجْلِسَ و مَذْهَبَ دقّت کنید: هر دو این واژه ها ظرف مکان هستند. پاره ای از ظرف های مکان بر وزن مَفْعَل یا مَفْعِل می آیند.

مانند: مَأوَی و مَنزِل .

این کلمات بنابر ظرف بودن منصوب نمی شوند مگر وقتی که به عنوان ظرف برای فعلی بیایند که از آن مشتق شده اند.

 

 

ظروف محدوده:

جَلَستُ فـى الصَّفِّ.

صَلَّیْتُ فـى المَسجدِ.

ظروف محدوده مانند الدّار،‌المدَرسَة، البَلَد،‌الصَّفّ و المسجد، غالباً با حرف "فـى" مجرور  می شوند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قواعد درس نهم

در این درس با «حال» آشنا می شوید:

جاءَ الولدُ مسروراً.

جاءَ الولدُ و هوَ مسرورٌ.

پسر، شادمان آمد.

کلمات رنگی، حال هستند. در دستور زبان فارسی به حال «قید حالت»

 می گویند. 

«حال» کلمه ای یا جمله ای است که حالت فاعل، مفعول و یا جزء دیگری از جمله را بیان می کند.

 مثلاً در این عبارت:

رَجَعَ الرَّجُلُ نادماً.  

 مرد با پشیمانی بازگشت.

کلمه « نادماً » حالت فاعل را نشان می دهد.

 

 

 

 

 

لَعِبَ الطفلُ ضاحکاً.

حال معمولاً اسمی نکِره مشتق و منصوب است مثلاً در این جمله:

ضاحکاً نکِره است چون تنوین دارد. مشتق (اسم فاعل) است و علامت تنوین نصب دارد . پس ضاحکاً نکِره، مشتق و منصوب است.

 

                                                                   مفرد

            حال

                                                                       جمله

 

حال در اصل باید مفرد، یعنی غیر جمله باشد. امّا گاهی هم به صورت جمله می آید.

جاءَ المعلِّمُ مبتسِماً.

              حال مفرد

معلّم با لبخند آمد.

جاءَ المعلِّمُ  و هو یَبْتَسِمُ.

               حال جمله

معلّم در حالی که لبخند می زد آمد.

 

 

تذکّر : اصطلاح مفرد در « حال مفرد» در مقابل جمله است. به عبارت دیگر، مفرد در مقابل مثنّی و جمع نیست.

 

تَلْعَبُ الأُختانِ ﻓﻰالسّاحةِ فَرِحَتَینِ.

                             حال مفرد

جمله ی حالیّه ( حال جمله) با « و» شروع می شود. این واو را « واو حالیّه» می نامند.

تَلْعَبُ الأُختانِ ﻓﻰالسّاحةِ و هُما فَرِحَتانِ.

                           واو حالیّه

اسمِ بعد از واو در جمله ی حالیّه « مبتدا » است.

رَأیتُ عَمّى و هوَ   یَقْرَأ  الصَّحیفةَ.

                مبتدا   خبر

 

«حال» به صورت جمله (اسمیّه و فعلیّه) نیز ظاهر می شود.

1-   بَدَأ الطالبُ دِراستَهُ و هو یَجْتَهِدُ ﻓﻰعَمَلِه.

حال، جمله ی اسمیّه «محلاً منصوب»    

2-   جَلَسَت الطالبةُ  تَکتُبُ.

                حال، جمله ی فعلیّه «محلاً منصوب»

3-   جَلَسَت الطالبةُ وَ قَد کَتَبَتْ دَرْسَها.

                        حال، جمله فعلیّه

 

 

سافَرْتُ إلی مکانٍ قریبٍ وَحْدى.

                               حال

کلمه ی «وَحْد» در « وحدَهُ» ، «وَحْدَکَ» ، «وَحْدى» ... حال است.

 

 

العالمُ وَقَفَ یَخْطُبُ.

              حال

گاهی صاحب حال ضمیر مستتر یا بارز می باشد مثلاً در این جمله « یخطب» حال است و صاحب حال ضمیر مستتر هو  است.

 

 

همان طور که می بینید تمییز « اسمی نکره، منصوب و جامد» است که نقش آن رفع ابهام و روشن ساختن معنای جمله است. به جمله ی زیر دقّت کنید:

 

أنا أکثَرُ مِنْکَ . یعنی من از تو بیشترم.

 

با شنیدن این جمله شنونده می پرسد : « از چه نظر؟»

أنا أکثَرُ مِنْکَ عِلْماً . من از تو داناترم .

أنا أکثَرُ مِنْکَ صبراً . من از تو شکیبا ترم.

 

می توان « تمییز » را با کلمه ی « از نظرِ ....» ترجمه کرد که البتّه ترجمه ی تحت اللفظی  است و روان نیست.

هوَ أحسَنُ کلاماً.

تحت اللّفظی:    او بهتر است از نظر سخن.

روان:             سخن او بهتر است.

 

 

تعریف تمییز:

 تمییز اسمی است معمولاً نکره، منصوب و جامد که ابهامِ

ماقبل خود را از میان می برد.

تمییز بیشتر اوقات جامد است. تمییز ممکن است در اصل مبتدا ،

فاعل یا مفعول باشد.

 

 

معمولاً اسم تفضیل ابهام دارد و بسیاری از تمییزها برای رفع ابهام از اسم تفضیل

می آیند.

 

 

هذا   أقلُّ      شَجاعةً . شجاعت او کمتر است.

    اسم تفضیل  تمییز

 

 

دو اسم «خَیر» و « شَرّ» نیز اگر به معنای « بهتر» و « بدتر» بیایند؛ اسم تفضیلند و مخفّف « أخیَر» و « أشَرّ» می شوند و نیاز به رفع ابهام دارند.

هو خیرٌ إیماناً. او با ایمان تر است.

 

 

اسم هایی که بر وزن ، حجم، مساحت یا عدد دلالت می کنند؛ نیز نوعی ابهام دارند. لذا به تمییز احتیاج دارند.  مانند این اسم ها :

مثقال، ذرّة ، کیلو ، مَنّ ، متر ، عِشْرونَ

 

هـى تَمْلِکُ مثقالاً ذَهَباً و مترَینِ  حریراً   و عِشْرینَ  کتاباً  و سَطْلاً  لَبَناً .

             تمییز وزن       تمییز مساحت       تمییز عدد       تمییز حجم

او مثقالی طلا، دو متر ابریشم ، بیست کتاب و سطل شیری دارد.

 

 

 

 

 

 

تمییز         تمییز مفرد

              تمییز نسبت «جمله»

به کلماتی که پس از « وزن، مساحت، پیمانه و عدد » می آیند و ابهام آن ها را برطرف می کنند تمییز مفرد گفته می شود. مثال:

 

1-              شَرِبتُ  کأساً  لَبَناً.

                  پیمانه

2-              اِشتَرَیتُ  مترینَ  قماشاً.

                    مساحت

3-              جاء أحدَ عَشَرَ طالباً.

                  عدد

4-              ﻓﻰ السلّةِ ،  مَنٌّ تُفّاحاً.

                      وزن

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                    تمییز مفرد

                            تمییز

                                                                 تمییز نسبت «جمله»

تمییز گاهی برای رفع ابهام موجود در جمله به کار می رود. به این نوع تمییز، تمییز جمله یا تمییز نسبت گفته می شود. مثال :

1-              حَسُنَ الولدُ خُلقاً.

2-              فَجَّرَ اللهُ الأرضَعُیوناً.

3-              فریدٌ أکثرُ مِنّى صبراً.

 

 

 

تمییز نسبت می تواند در اصل، یکی از نقش های فاعل، مفعول و یا مبتدا را داشته باشد.

حَسُنَ الولدُ  خُلقاً.                 حَسُنَ  خُلقُ الوَلَدِ.

               تمییز                            فاعل  

فَجَّرَ اللهُ الأرضَ  عُیوناً.           فَجَّرَ اللهُ  عُیونَ الأرضِ.

                                     تمییز                                                                           مفعول

فریدٌ أکثَرُ مِنّى  صَبراً.             صبرُ  فریدٍ أکثرُ مِنّى.

                                    تمییز                 مبتدا

 

 

نکته: جایز است تمییز وزن و مقدار و مساحت با حرف «مِن» مجرور شود. مثال:

اِشتَرَیتُ کیلوَینِ مِن التفّاح.

شَرِبتُ کوباً مِن الشّاى.

اِشْتَرَیتُ متراً مِن القُماش.

 

«کَمْ» بر دو قسم است

 

 

کَمْ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   کَمِ استفهامی به معنی «چند» یا «چقدر» است و عدد مبهمی را سؤال می کند. مثال:

کَمْ  طالباً فـى السّاحة؟

استفهامیه

 خبریه

 

چند - درحیاط است؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  تمییز کمِ استفهامی « مفرد و منصوب» است. مثال:

کَمْ وردةً فـى الحدیقة؟

چندگل در باغ است؟

  امّا کَم خبری به معنی «بسیار» است و عدد مبهم و بسیاری را بیان می کند. مانند:

کَمْ مجتهدٍ رأیتُ

بسیاری تلاشگران را دیدم

  تمییز کمِ خبری مفرد و مجرور است. مثال:

کَمْ رسمٍ رَسَمْتُ.

بسیاری نقّاشی کشیدم.

 گاهی تمییز مجرور به حرف جرّ <مِنْ> می آید. مثال:

کَمْ مِن مجتهدٍ رأیتُ.

 

کَأیِّنْ و تمییز آن معنی کَأیِّنْ مانند کَمْ خبری است و تمییز آن مفرد و مجرور به <مِنْ> است. مانند: کَأیِّنْ  مِنْ‌مجلّةٍ قرأتُ.  بسیاری مجله را خواندم.