مستثنی

 

 این درس درباره مستثنی است. 

تعریف مستثنی : مستثنی اسمی است  غالباً منصوب و بدین صورت است که ابتدا در جمله، حکمی کلّی بیان می شود سپس استثنای آن حکم مطرح می شود.

 

 

 

در این جمله ها به مستثنی دقّت کنید:

 

نَجَحَ الطلّابُ ﻓﻰ الامتحان إلّا المُتَکاسِلَ.

دانش آموزان جز فرد تنبل در امتحان قبول شدند.

یَنْقُضُ کُلُّ شیءٍ بِالإِنفاقِ إلّا العِلْمَ.

هر چیزی جز دانش با انفاق کردن کم می شود.

مستثنی در لغت یعنی چه؟

: مستثنی در لغت یعنی« جدا شده »

 

جاءَ  الطلّابُ  إلی الحفلةِ  إلّا        قاسماً.

    مستثنی منه       ادات استثناء  مستثنی

 

 

  در بحث استثناء با این سه اصطلاح سر و کار داریم.

 

 

مستثنی معمولاً منصوب است.

 

اِنهَدَمَت البُیوت بِسَبَبِ الزَّلزَلَة إلّا بیتاً واحِداً.

 

 

گاهی مستثنی مِنْه در جمله ذکر نمی شود. چنین استثنایی را « مُفَرَّغ» می نامند. در استثنای مفرّغ، مستثنی مطابق با نقشی که در جمله پیدا می کند - با فرض اینکه إلّا موجود نباشد – اعراب می گیرد.

مستثنای مفرّغ غالباً با ادوات نفی یا استفهام همراه است.

 

لا یُقالُ إلّا الکذبُ.

                                                بدون إلّا نائب فاعل برای لا یُقالُ

 

ما جاءَ إلّا مسعودٌ .

                                                بدون إلّا فاعل برای ماجاءَ.

 

لَیسَ القصدُ إلّا النَّجاحَ.

                                              بدون إلّا خبر برای لیس

 

در استثنای مفرّغ معنای حصر و اختصاص وجود دارد.

 

لَمْ أقرَأ  إلّا درسَ التاریخ.

                        مستثنی مفرّغ و منصوبٌ بإعراب مفعول به لِـ « لَمْ أقرَأ»

جز تاریخ درسی را نخواندم.

یعنی : فقط درس تاریخ را خواندم.

ادات  استثناء معمولاً «إلّا» است.

 

 

 

متصل

منقطع

مُفَرَّغ

 

 

 


مستثنی سه نوع است

 

 

 

 

 

مستثنی

 

 

 

 

 

 

 

متصل آن است که مستثنی از جنس مستثنی منه باشد. مثال:

جاءَ الضیوفُ إلّا أخا ک.

     مستثنی منه  مستثنی

منقطع آن است که مستثنی از جنس مستثنی منه نباشد. مثال:

حَضَرَتْ  أخَواتُک إلّا أخاک .

         مستثنی منه   مستثنی

و مُفَرَّغ همان طور که دانستیم آن است که مستثنی منه در آن حذف شود.

ماجاءَ إلّا أخوک.

         مستثنی

حکم مستثنی به « غیر»

حکم مستثنی به غیر،‌ مجرور به اضافه است و امّا اعراب کلمه غیر، مانند اسمِ بعد از إلّا است. مانند:

نَجَحَ الطّلابُ  إلّا الکسلانَ.

نَجَحَ الطلّاب ُ غیرَ الکسلانِ.

ما نَجَحَ إلّا المجتهدُ.

ما نَجَحَ غیرُ المجتهدِ.

 

 

چه کسی می تواند حدس بزند که آیا حرف « یا» عامل است یا غیر عامل؟

: « یا» غیر عامل است.

آیا امکان دارد منادا بدون حرف ندا بیاید؟

: بله، مانند آخرین جمله که فاطمه منادا بود امّا حرف یا حذف شده بود.

در زبان فارسی نیز گاهی منادا بدون حرف ندا می آید.

انواع منادا

 

                                          منادای علم

                                                       منادای مضاف

                                          منادای نکره مقصوده

                                                                 منادای شبه مضاف

 

 

 

 

 

                                                منادای علم               یا محمّدُ

                                منادای مضاف            یا صاحبَ السیّارة

                                                منادای نکره مقصوده    یا طالبُ، اُسْکُتْ

                                                منادای شبه مضاف      یا بصیراً بِالعِِباد

چه کسی می داند « عَلَم» یعنی چه؟

«عَلَم» همان است که در فارسی  «اسم خاص» گفته می شود یعنی نامِ مخصوصِ کسی یا چیزی یا حیوانی، مانند: کورش ، حجرالاسود، رخش

: مضاف یعنی چه؟

: هر گاه اسمی به اسم دیگر اضافه شود اسم اوّل را مضاف و اسم دوم را مضافٌ الیه می نامیم.

: حالا چه کسی می تواند حدس بزند « نکره مقصوده» یعنی چه؟

: همان طور که از نامش پیداست یعنی شخص ناشناسی که گوینده او را به اسم نمی شناسد امّا او را صدا می زند. به عبارت دیگر هر گاه منادا، عَلَم نباشد ولی مخاطبِ معیّنی باشد؛ به چنین منادایی اصطلاحاً « نکِره مقصوده» گفته می شود. مثلاً معلم به دانش آموزی که سر و صدا می کند؛ می گوید:

 (یا طالبُ، اُسْکُتْ.)

: حالاچه کسی می تواند حدس بزند « منادای شبه مضاف » یعنی چه؟

: شبه مضاف همان طور که از نامش پیداست یعنی منادایی که مضاف نیست اما به نظر شبیه منادای مضاف است. مثال «یا وجیهاً عِندَ اللّه»  یعنی

«ای آبرومندِ نزد خدا.»

به این عبارت ها توجه کنید:

﴿ یا أیُّها الّذینَ آمنوا﴾

﴿ یا أیَّتُها النفسُ المطمئنةُ﴾

یا أیُّها الرَّجُلُ

یا أیَّتُها المَرأةُ

 

هر گاه منادا دارای « ال» باشد؛ قبل از آن برای مذکّر « أیُّها» و برای مؤنّث «أیَّتُها» را می آوریم.

در این عبارت ها منادا « أیُّـ » و « أیَّتُـ » است. «ها » حرف تنبیه است. [تنبیه در لغت یعنی آگاه کردن] و اسم بعد از« ها»  از نظر اعراب، تابع منادا است و چون منادا در این حالت ﻣﺒﻨﻰّ بر ضم است آنها نیز بنابر تابعیّت مرفوعند. أىُّ و أیَّةُ منادای نکره مقصوده هستند.

 

 

 

اللّهمَّ   یا اللّهُ

 

«اللهم» به جای «یا الله» است و این حالت فقط در مورد کلمه « الله» است .

 « یا» بر سر کلمه دارای     « ال» نمی آید؛ امّا « الله» استثنا است.

 

﴿ رَبِّ زِدْﻧﻰ عِلْماً﴾

پروردگار من،دانشم را بیفزا.

 

هرگاه منادا مضاف به« ى» متکلم باشد؛ جایز است که ضمیر « ى»  حذف شود.

« رَبِّ » در اصل « رَبِّى» بوده است.

 

رَبِّ = رَبّى

 

 

دقّت کنید:

 

 یــا    أیُّـــــــــــــهــا            النّاسُ

حرف ندا   منادای  نکره مقصوده    حرف تنبیه   عطف بیان (چون جامد است.)

 

 

 

یــــا     أَیَّتُـــــــــهـــــا         العالماتُ

حرف ندا    منادای نکره مقصوده    حرف تنبیه     نعت«صفت» (چون مشتق است)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قواعد درس یازدهم                       

به انواع فعل از نظر حروف اصلی توجّه کنید:

                                               

                                                    

                                               

                                                                                     

                                               

                                               

                                                    

 

 

 

 فعل از نظر حروف اصلی یا مادّه فعل یا « معتل» است  و یا « صحیح» .

معتل آن است که در حروف اصلی آن از حروف واو ،‌الف و یاء‌باشد. به سه حرف واو و الف و یاء حروف علّه می گویند. اگر حرف اول اصلی حرف عله باشد آن را مثال و اگر حرف دوم اصلی حرف عله باشد آن را اجوف و اگر حرف سوم اصلی حرف عله باشد آنرا ناقص می نامیم. و اگر دو حرف از حروف اصلی حرف علّه باشد آن را « لفیف » می نامیم.  چنانچه دو حرف عله از هم دور بودند مانند« وَلَّی » آن را لفیف مفروق و اگر کنار هم بودند  مانند« سَوَّی» آن را لفیف مقرون می نامیم.

امّا فعل مضاعف آن است که در اولین صیغه ماضیِ مجردِ آن دو حرفِ همجنس وجودداشته باشد. مانند، « مَدَّ » که حروف اصلی آن « میم دال دال» است. به این جدول دقت کنید:

 

الماضی

المضارع

المضارع المجزوم

الأمر

انواع فعل

 

قبل الإدغام

بعد الإدغام

قبل الإدغام

بعد الإدغام

قبل الإدغام

بعد الإدغام

قبل الإدغام

بعد الإدغام

 

 

سَرَرَ

 

سَرَرَتْ

 

سَرَرَا

سَرَرَتا

سَرَروا

سَرَرْنَ

سَرَرْتَ

 

سَرَرْتِ

سَرَرْتُما

سَرَرْتُما

سَرَرْتُم

سَرَرْتُنَّ

سَرَرْتُ

 

سَرَرْنا

سَرَّ

سَرَّتْ

سَرَّتْ

 

سَرّا

سَرَّتا

سَرّوا

سَرَرْنَ

سَرَرْتَ

 

سَرَرْتِ

سَرَرْتُما

سَرَرْتُما

سَرَرْتُم

سَررْتُنَّ

سَرَرْتُ

 

سَرَرْنا

یَسْرُرُ

 

تَسْرُرُ

 

یَسْرُرانِ

تسْرُرانِ

یَسْرُرونَ

یَسْرُرْنَ

تَسْرُرُ

 

تَسْرُرینَ

تَسْرُرانِ

تَسْرُرانِ

تَسرُرونَ

تَسْرُرْنَ

أسْرُرُ

 

نَسْرُرُ

یَسُرُّ

 

تَسُرُّ

 

یَسُرّانِ

تَسُرّانِ

یَسُرّونَ

یَسْرُرنَ

تَسُرُّ

 

تَسُرّینَ

تَسُرّانِ

تَسُرّانِ

تَسُرّونَ

تَسْرُرْنَ

أسُرُّ

 

نَسُرُّ

لم یَسْرُرْ

 

لم تَسْرُرْ

 

لم یَسْرُرا

لم تَسْرُرا

لم یَسْرُروا

لم یَسْرُرْنَ

لم تَسْرُرْ

 

لم تَسْرُرى

لم تَسْرُرا

لم تَسْرُرا

لم تَسْرُروا

لم تَسْرُرْنَ

لم أسْرُرْ

 

لم نَسْرُرْ

لم یَسْرُرْ- لم یَسُرَّ

لم تَسْرُرْ – لم تَسُرَّ

لم یَسُرّا

لم تَسُرّا

لم یَسُرّوا

لم یَسْرُرْنَ

لم تَسْرُرْ-

لم تَسُرَّ

لم تَسُرّى

لم تَسُرّا

لم تَسُرّا

لم تَسُرّوا

لم تَسْرُرْنَ

لم أسْرُرْ - لم أسُرَّ

لم نَسْرُرْ - لم نَسُرَّ

 

 

 

 

 

 

 

 

اُسْرُرْ- سُرُّ

سُرّى

سُرّا

سُرّا

سُرّوا

اُسْرُرْنَ

 

 

 

 

 

 

 

 

اُسْرُرْ- سُرَّ

سُرّى

سُرّا

سُرّا

سُرّوا

اُسْرُرْنَ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

با دقّت در جدول در می یابیم که:

1-      هر گاه فعل ماضی به تاء فاعل یا «نا» با نون جمع مؤنّث متصل شود فَکِّ ادغام می شود.[‌ فکّ در لغت یعنی باز شدن] مثال:

سَرَرْتَ ، سَرَرْنا، سَرَرْنَ

امّا اگر به الفِ مثنی یا واو جمع متصل شوند ادغام می شود.مانند:

سَرّا، سَرّوا

2-                  هر گاه مضارع و امر به نون جمع مؤنّث متصل شوند فکّ ادغام صورت

3-        می گیرد. مانند: یَسْرُرْنَ، اُسْرُرْنَ  امّا اگر به الف مثنی یا واو جمع و یا یاء مخاطبة متصل شود ادغام صورت می گیرد. مانند:

4-               یَسُرّانَ-  یَسُرّونَ، تَسُرّینَ

5-              در صیغه های مفردِ فعل های مجزوم و امر دو وجه جایز است فکِّ ادغام و ادغام . مثال:

6-               لَم یَسْرُرْ ،‌لَم یَسُرَّ             اُسْرُرْ، سُرَّ

 

 

فعل مهموز

فعل مهموز فعلی است که در ریشه آن یا به عبارت دیگر در اولین صیغه ماضی مجرّد آن همزه وجود داشته باشد. مانند:

أمِنَ ،‌سألَ ، قَرَأ

در صرف کردن فعل مهموز تغییرات چندانی روی نمی دهد و تقریباً فرقی میان صرف فعل مهموز و فعل سالم وجود ندارد.

دانش آ‌موز: فعل سالم چه نوع فعلی است؟

معلم: فعلی که در حروف اصلی آن نه حرف عله و نه دو حرف همجنس و نه همزه هیچ کدام وجود ندارند .

تنها در چند صیغه فعل مهموز تغییراتی وجود دارد. دقّت کنید:

هو یأمُرُ               للمتکلم وحده           أنا آمُرُ           [ به جای أنا أأمُرُ]

أنتَ تأمُرُ             الأمر                       اُومُرْ              [ به جای اُؤمُرْ ]

أنتَ تأذَنُ              الأمر                       اِیذَنْ           [ به جای اِئذَنْ]

 

 

در بعضی از صیغه های وزن مزید نیز تغییراتی وجود دارد. مثال:

أمِنَ         باب الإفعال      آمَنَ                 [ به جای أأمَنَ]

آمَنَ        المجهول              اُومِنَ             [ به جای اُءمِنَ]

به تغییرات ماضی ،‌مضارع و مصدرِ < أمِنَ > از باب إفعال دقّت کنید:

آمَنَ          یؤمِنُ             إیمان

أأمَنَ         --               إئمان

به نحوه ی تغییر همزه دقت کنید:

أأ                                          آ

اُأ                                                   اُو

إِأ                                       إِ یـ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چند نکته:

٭      نکته اول: امر مخاطب أکَلَ،‌أخَذَ، أمَرَ می شود: کُلْ ،‌خُذْ و اُومُرْ

در امر مخاطب <أمَرَ>  گاهی <مُرْ> نیز می آید.

کُلْ :‌ بخور                 خُذْ: بگیر                  اُومُرْ «مُرْ»: دستور بده

 

 

 نکته دوم: چون همزه امر، همزه وصل است در صورتی که به کلمه پیش از خود متصل شود، فعل به حالت اصلی خوانده می شود مثلاً :

خوانده می شود:

وَ أمُرْ                                وَأخُذْ

(و + اُومُرْ یا مُرْ)                            (و + خُذْ)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

٭      نکته سوم: در مضارع و امر فعلِ <رَأی> و نیز در مشتقات آن وقتی به باب افعال برود،‌ همزه حذف  می شود دقّت کنید:

یَرَی : می بیند       [ به جای یَرْأی]

أرَی:  نشان داد      [به جای أرْئَی]

            رَ: ببین              [ساخته شده از « تَرَی»]

 

قواعد نوشتن همزه :

1-                  همزه ساکن در وسط کلمه بر کُرسیِ‌ مناسب با حرکتِ ما قبلِ آن نوشته

2-              می شود: مثال:

مَأوَی             مَأمَن

مُؤمن   یُؤْتَی

          جِئتَ   قارِئ

 

 

 

3-              همزه ی پایان  کلمه اگر بعد از حرف ساکن واقع شد؛ بدون کُرسی نوشته می شود. مثال:

جزْء، شىْء، سوء، ماء

4-      3همزه متحرّک اگر بعد از حرکت ضمّه واقع شود یا مضموم باشد و پیش از آن ساکن  یا مفتوح باشد؛ بر کُرسی واو نوشته می شود. مانند:

 مُؤَلِّف، یُؤَدِّى،‌ سُؤال،‌ رُؤوس، رَؤوف، مسْؤول، یملَؤونَ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قواعد درس دوازدهم                      

جمله خبری

جمله استفهامی

جمله طلب

نداء

تعجّب

مدح و ذم

شرط

اغراء و تحذیر

 

 

اسلوب ها و روش هایی برای بیان غرض و هدف آدمی وجود دارد . از میان این اسلوب ها به این موارد می توان اشاره کرد:

                            

                            

                            

                            

                  

                            

اسالیب جمله             

 

                            

                            

                            

 

                     

 

 

 

                        جمله های خبری

 

 

 

از جمله های خبری برای رساندن خبر استفاده می شود و به صورت اسمیه و فعلیه آورده می شود. مثال:

شَعبُ إیرانَ لایستَسلِمُ أمامَ الطُّغاة .

لایستسلم شعبُ إیرانَ أمامَ الطُّغاة .

ملّت ایران در برابر طاغوت تسلیم نمی شوند.

 

 

 

 

 

جمله های استفهامی

از جمله های استفهامی برای سؤال کردن از چیزی یا کسی استفاده می شود: مثال:

مَتَی تَقِفُ طُموحاتُ الإنسان؟

بلند پروازی های انسان چه موقع متوقّف می شود؟

 

خوب است با اسماء استفهام آشنا شوید:

أینَ:              کجا

مَتَی:              چه موقع

ماذا، ما:          چه چیز

مَن:               چه کسی

کَیفَ:             چگونه

أىّ:               کدام

کَمْ:               چند،چقدر

 

 

ضمناً دو کلمه "هل" و" أ نیز حرف استفهام و به معنی « آیا » هستند.

هل در جمله ای که فعل منفی دارد نمی آید و به جای آن « أ »  می آید. مانند: أ لاتَسمَعُ؟

آیا نمی شنوی؟

٭        « لماذا » و «  لِمَ » به معنی «  چر ا » ، «  برای چه »

٭      ترکیب «  لـ + ماذا  » و « لِـ + ما » می باشند.

جمله های طلبی

از جمله های طلبی برای طلب حصول چیزی یا عدمِ آن استفاده می شود. مانند:

اُطلُب المجدَ و لا تکسَلْ.

 

 

نداء

اگر دوست داشته باشیم کسی یا کسانی را صدا کنیم پیش از اسم آن شخص یا اشخاص ادات ندا را به کار می بریم .

یا اللهُ

یا مُسلِمى العالَم

 

 

استغاثه و ندبه

استغاثه و ندبه دو قسم از ندا هستند.

استغاثه ندا در دادن و فراخواندن از طرف کسی است که برای  دفع ظلم از مظلوم و یا دفع سختی و بلایی که به او رسیده است از دیگری کمک می خواهد.

به این منادای مستغاث دقّت کنید و با صیغه ی منادای مستغاث آشنا شوید:

 

یــــا   لـَلــأغنیـــــاء لـِـــلـــــضُّعفاءِ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ادات ندا

 

 

 

 

با دقّت در مثال در می یابیم که :‌

نحوه ساختن آن چنین است:

ادات ندای یا+ لام مفتوح + مستغاث یا مستغاثٌ به + لام مکسور+ مستغاثٌ له یا لأجلِهِ

 

 

تعجّب:

اسلوب تعجب  برای اظهار تعجّب  از چیزی به کار می رود.

 

ما أفْعَلَ

أفْعِلْ بِـ

 

و دارای دو صیغه « ما أفْعَلَ» و « أفْعِلْ بِـ » می باشد. مانند:

 

 ما أحسَنَ الأخلاقَ الحَسَنَة!

أحْسِنْ بِالأخلاقِ الحَسَنَةِ!

 

همانطور که دیدید فعل تعجّب بر وزن اسم تفضیل است. امّا هر گاه شرط لازم را نداشت مصدر کلمه مورد تعجّب را به صورت منصوب پس از أکْثر یا أشَدَّ

می آوریم. مثال:

ما أکْثَرَ اجتهادَک!

راههای دیگری نیز برای بیان تعجّب وجود دارد. مانند:

 

یا لَهُ مِن مَقامٍ!  چه مقامی!

یا لَهُ مقاماً !   چه مقامی!

لِلّهِ دَرُّه کاتباً!

 

[ لِلّهِ دَرُّهُ در لغت یعنی « کار خوب او برای خداست» و برای بیان شگفتی از کار خوب کسی و تحسین او به کار می رود.]

 

 

به اعراب اسلوب تعجّب دقّت کنید:

ما أکثَرَ الوُرودَ!

ما: مبتدأ و مرفوعٌ محلاً و الجملةُ‌ اسمیّةٌ

أکثَرَ: فعلٌ للتعجّب،‌ فاعلُهُ ضمیر « هو » المستتر و الجملةُ فِعلیّةٌ و خبرٌ و مرفوعٌ محلّاً.

الوُرودَ: متعجِّبٌ منه و منصوبٌ عَلَی أنَّهُ مفعول‏ٌ  به

 

 

أسلوبُ المدحِ و الذَّمّ

 مدح یعنی ستایش کردن و ذَم یعنی نکوهش کردن، پس مدح و ذم همان ستایش و نکوهش است.

به این دو عبارت که اسلوب مدح و ذم دارند دقت کنید:

نِعْمَ الجلیسُ الکتابُ!    کتاب، نیکو همنشینی است!

بِئسَ الصدیقُ الجاهلُ!    نادان، بد دوستی است!

معلم: کدام یک از این دو جمله مدح و کدام ذم است؟

دانش آموز: جمله اول مدح و جمله دوم ذم است.

به این عبارت دقّت کنید:

اسلوب مدح:  نِعْمَ      الجلیــــسُ        الکتابُ   !

               فعل مدح        فاعل مدح     مخصوص به مدح

 

اسلوب ذم:  بِـــئسَ     الصدیقُ      الجاهلُ !

                   فعل ذم       فاعل ذم     مخصوص به ذم

 

  حال به این عبارت دقّت کنید:

                                 نِعْمَ           الشّیمةُ           الصّبرُ  !

                              فعل مدح   فاعل مدح   مخصوص به مدح

                                نِعْمَ  الشّیمةُ              الصّبرُ  !

                                 خبر مقدّم            مبتدای مؤخّر

 

 

             نکته: دو فعل مشهور مدح « نِعْمَ» و « حَبَّذا» می باشند و دو فعل مشهور ذَم

      نیز « بِئسَ » و«  لا حَبَّذا » هستند.

فعل مدح                  نِعْمَ، حَبَّذا

فعل ذَمّ                    بِئسَ، لا حَبَّذا

ضمناً در حبّذا فاعل اسم اشاره "ذا " می باشد.