قواعد درس اول

از 29 حرف الفبای عربی سه حرفِ « و» « ا» « ى» حروف علّه نامیده

 می شوند.

و   ا   ی

 

«علّه» در لغت به معنی «بیماری» است.

 

 

 

فعل معتلّ

 

 

به فعلی که یک یا دو حرف از حروف اصلی آن حرف علّه باشد فعل معتلّ گفته

 می شود.

 کلمه   «معتلّ» در لغت به معنی «بیمار» است.

 

 

 

فعل صحیح

 

به فعلی که هیچ یک از حروف اصلی آن حرف علّه نیست فعل صحیح گفته می شود.

 

فعل معتلّ سه نوع است:

 

                                                          مثال              و‌َقَفَ

                             معتلّ                       أجوف           کانَ

                                                          ناقص            نَسِىَ

 

 

مثال: اوّلین حرف اصلی آن یکی از حروف علّه است.  مانند: وَقَفَ

اجوف: دومین حرف اصلی آن یکی از حرف علّه است.  مانند: کانَ

ناقص: سومین حرف اصلی آن یکی از حروف علّه است.  مانند: نَسِىَ

 

                                      مهموز            أکَلَ، سَألَ، قَرَأ

        صحیح                      مضاعف         قَلَّ ، دَلَّ ، بَثَّ           

                                      سالم               جَعَلَ، عَمِلَ، قَرُبَ

 

 

خوب است بدانیم فعل صحیح نیز سه نوع است:

الف- مهموز: اگر یکی از حروف اصلیِ فعل، همزه باشد، «مهموز» نامیده می شود.

مانند: أکَلَ، سَألَ، قَرَأ

ب: مضاعف: اگر دو حرفِ اصلیِ فعل، از یک حرف‌باشد مُضاعَف نامیده می شود.

مانند: قَلَّ ، دَلَّ ، بَثَّ

ج: سالم: فعلی که در حروف اصلی آن همزه و یا دو حرف تکراری نیست؛ «صحیح و سالم» نامیده می شود. مانند : جَعَلَ ، عَمِلَ ، قَرُبَ

 

نمونه ای از صرف فعل معتلّ أجوف:

صیغة

ماضٍ

مضارعٌ

أمرٌ  باللام و مخاطب

مضارعٌ منصوب

لِلغائب

للغائبَینِ

للغائبینَ

هو قالَ

هُما قالا

هم قالوا

یَقولُ

یَقُولانِ

یَقُولونَ

لِیَقُلْ

لِیَقولا

لِیَقولوا

لَن یَقولَ

لَن یَقولا

لَن یَقولوا

للغائبة

للغائبتَینِ

للغائبات

هى قالَتْ

هُما قالَتا

هنَّ قُلْنَ

تَقُولُ

تَقُولان ِ

یَقُلْنَ

لِتَقُلْ

لِتَقولا

لِیَقُلْنَ

لَن تَقولَ

لن تَقولا

لن یَقُلْنَ

للمخاطَب

للمخاطبَینِ

للمخاطبینَ

أنتَ قُلْتَ

أنتما قُلْتُما

أنتم قُلْتُم

تَقُولُ

تَقُولانِ

تَقُولونَ

قُلْ

قُولَا

قُولُوا

لن تَقولَ

لن تَقولا

لن تَقولوا

للمخاطبة

للمخاطبتَینِ

للمخاطبات

أنتِ قُلْتِ

أنتما قُلْتُما

أنتنّ قُلْتُنَّ

تَقُولِینَ

تَقُولانِ

تَقُلْنَ

قُولِى

قُولا

قُلْنَ

لن تَقوﻟﻰ

لن تَقولا

لن تَقُلْنَ

للمتکلّم وحده

للمتکلّم مع الغیر

أنا قُلْتُ

نحن قُلْنا

أقُولُ

نَقُولُ

لِأقُلْ

لِنَقُلْ

لن أقولَ

لن نَقولَ

 

قالَ و یَقولُ بر چه وزنی هستند؟

قَالَ بر وزن فَعَلَ و یَقُولُ بر وزن یَفْعُلُ است.

در حقیقت قالَ یقولُ به صورت قَوَلَ یَقْوُلُ  بوده است.

 

 قَوَلَ             قَالَ

یَقْوُلُ             یَقُولُ

 

 

 


چرا حرف علّه بعضی جاها حذف شده است؟

: به علت التقاء ساکنین

هرگاه دو حرف ساکن کنار هم باشند، در اصطلاح می گویند التقاء ساکنین شده است در چنین حالتی حرف علّه ساکن حذف می شود.

 

 

 

 

قاْلْنَ              قُلْنَ

یَقُوْلْنَ            یَقُلْنَ

قُوْلْ              قُلْ

 

إعلال

 

 

به تغییرات فعل معتلّ « اعلال » گفته می شود.                                       

مثلاً بَیَعَ ، نَهَىَ و دَعَوَ اعلال شده و به باعَ ، نَهَی و دعا تبدیل شده اند.   

 

 

  بَیَعَ                                                     بَاعَ

  نَهَىَ          نَهَی

                دَعَوَ    دَعَا

نمونه ای از صرف فعل معتلّ مثال:

 

ماضٍ

مضارعٌ

أمر باللام و مخاطب

مضارع منصوب

وَقَفَ

وَقَفا

وَقَفوا

یَقِفُ

یَقِفانِ

یَقِفونَ

لِیَقِفْ

لِیَقِفا

لِیَقِفوا

لَنْ یَقِفَ

لَنْ یَقِفا

لَنْ یَقِفوا

وَقَفَتْ

وَقَفَتا

وَقَفْنَ

تَقِفُ

تَقِفانِ

یَقِفْنَ

لِتَقِفْ

لِتَقِفا

لِیَقِفْنَ

لن تَقِفَ

لن تَقِفا

لن یَقِفْنَ

وَقَفْتَ

وَقَفْتُما

وَقَفْتُم

تَقِفُ

تَقِفانِ

تَقِفونَ

قِفْ

قِفا

قِفوا

لن تَقِفَ

لن تَقِفا

لن تَقِفوا

وَقَفْتِ

وَقَفْتُما

وَقَفْتُنَّ

تَقِفینَ

تَقِفانِ

تَقِفْنَ

قِفى

قِفا

قِفْنَ

لن تَقِفى

لن تَقِفا

لن تَقِفْنَ

وَقَفْتُ

وَقَفْنا

أقِفُ

نَقِفُ

لِأقِفْ

لِنَقِفْ

لن أقِفَ

لن نَقِفَ

 

چه کسی می تواند بگوید در فعل ماضی و مضارع معتلّ مثال چه اعلالی صورت گرفته است؟

در هر 14 صیغه ی ماضی هیچ اعلالی صورت نگرفته است.

امّا در هر 14 صیغه ی مضارع حرف علّه حذف شده است.

 

 

به چند نمونه از تبدیل ماضی به مضارع دقّت کنید:

 

(وَصَلَ، یَصِلُ)  

(وَجَدَ، یَجِدُ)    

(وَضَعَ، یَضَعُ)

(وَهَبَ، یَهَبُ)   

(وَعَدَ، یَعِدُ)      

(وَصَفَ، یَصِفُ)

 

 

قواعد درس دوم

فعل معتلّ چه نوع فعلی است؟

فعل معتلّ فعلی است که در حروف اصلی آن از حروف علّه باشد.

وَعَدَ

قَالَ

هَدَی

چه کسی انواع فعل معتلّ را می تواند با ذکر مثال نام ببرد؟

جواب :

 

فعل معتل سه نوع است.

 

 

                                                مثال: وَصَلَ

فعل معتلّ                                                 أجوف: رَاحَ

                                      ناقص: رَضِىَ

 

 

 

 

 

 

در درس دوم با صرف فعل معتلّ ناقص آشنا می شویم.

صیغة

فعلٌ ماضٍ

فعلٌ مضارعٌ

أمرٌ باللّام و مخاطب

مضارعٌ منصوبٌ

للغائب

للغائبَینِ

للغائبین

دَعَا

دَعَوَا

دَعَوْا

یَدْعُو

یَدْعُوَانِ

یَدْعُونَ

لِیَدْعُ

لِیَدْعُوَا

لِیَدْعُوا

لَنْ یَدْعُوَ

لن یَدعُوَا

لن یَدعُوا

للغائبة

للغائبتَینِ

للغائبات

دَعَتْ

دَعَتا

دَعَوْنَ

تَدْعٌو

تَدْعُوانِ

یَدْعُونَ

لِتَدْعُ

لِتَدْعُوَا

لِیَدْعُونَ

لن تَدعُوَ

لن تَدعُوَا

لن یَدعُونَ

للمخاطَب

للمخاطبَینِ

للمخاطبینَ

دَعَوْتَ

 دَعَوْتُما

دَعَوْتُم

تَدْعٌو

تَدْعُوانِ

تَدْعُونَ

اُدْعُ

اُدْعُوَا

اُدْعُوا

لن تَدعُوَ

لن تَدعُوَا

لن تَدْعُوا

للمخاطبة

للمخاطبتَینِ

للمخاطبات

دَعَوْتِ

دَعَوْتُما

دَعَوْتُنَّ

تَدْعِینَ

تَدْعُوانِ

تَدْعُونَ

اُدْعِى

اُدْعُوَا

اُدْعُونَ

لن تَدْعِى

لن تَدعُوَا

لن تَدعُونَ

للمتکلّم وحده

للمتکلّم مع الغیر

دَعَوْتُ

دَعَوْنا

أدْعُو

نَدْعُو

لِأدْعُ

لِنَدْعُ

لن أدعُوَ

لن نَدعُوَ

 

چرا مضارعِ « رأی » به صورت « یَرَی»  شده است؟

معلم: این نکته درفعل رأی ، یَرَی استثناست و برای راحتیِ تلفّظ به جای یَرْأی، یَرَی گفته می شود.

 

 

 

المفعول المطلق

المفعول ﻓیه

 

در این درس با مفعول مطلق  و مفعولٌ ﻓیه آشنا می شویم.

 

 

اِحْتَرَمَ الطلّابُ معلِّمَهُم احتراماً.

 دانش آموزان کاملاً به سوال : خود احترام نهادند.

اِسْتَغْفَرَ التائبُ مِن ذَنْبِهِ استغفاراً.

 توبه کننده قطعاً از گناه خود آمرزش خواست.

یُعَلِّمُ مجیدٌ صدیقَهُ تعلیماً جَیِّداً.

 مجید به خوبی به دوستش آموزش می دهد.

یَجتَهِدُ التلمیذُ ﻓﻰ درسِهِ اجتهادَ الآمِلینَ.

 دانش آموز در درس خود مانند امیدواران تلاش می کند.

 

«احتراماً» در جمله اوّل و «استغفاراً» در جمله دوم، مفعول مطلق تأکیدی نامیده    می شوند.و اگر این دو کلمه را برداریم؛ فقط تأکیدِ جمله را برداشته ایم.

اِحْتَرَمَ الطلّابُ مُعَلِّمَهُم.

معنی این جمله چنین است:

دانش آموزان به سوال : خود احترام نهادند.

 

 

 

 

یُعَلِّمُ مجیدٌ صدیقَهُ تعلیماً جَیِّداً.

یجتهد التلمیذُ ﻓﻰ دَرسِهِ اجتهادَ الآملینَ.

تعلیماً و اجتهاداً در این دو مثال، مفعول مطلق نوعی نامیده می شوند.

هرگاه مفعول مطلق دارای صفت یا مضاف الیه باشد؛ مفعول مطلق نوعی نامیده می شود.

تعریف مفعول مطلق:

مفعول مطلق مصدری منصوب از جنس فعل جمله است که برای تأکید و بیان نوع فعل به کار می رود.

 

 

 

لَعِبْنا کثیراً.

 

گاهی صفت، جانشین خودِ مفعول مطلق می شود.

 

لَعِبْنا کثیراً .

 

مثلاً «لَعِبْنا کثیراً» در اصل «لَعِبْنا لَعِباً کثیراً» بوده است.

 

لَعِبْنا لَعِباً کثیراً .

 

 

تذکّر: همه این کلمات می توانند مفعول مطلق باشند.

(صَبْراً )، (حقّاً : به راستی ) ، (أیضاً: همچنین)، (جِدّاً)، (مَعاذَ اللّهِ: پناه بر خدا) ، (عَفْواً)، (حتماً)، (شُکْراًَ)، (سَمْعاً و طاعةً)، (سبحانَ اللّهِ : خدا پاک است) ، (حَمْداً لِلّه)،(حتماً)، (مَهْلاً: مهلت بده، آهسته)

این مصدرها به تنهایی و بدون فعلِ خود، در جمله می آیند. مثلاً:

شُکْراً به جای أشْکُرُ  شُکْراً

مفعول ﻓیه

به کلماتی که زمان یا مکان وقوع فعل را نشان می دهند مفعولٌ ﻓیه یا ظرف زمان و مکان گفته می شود.

همه این کلمات می توانند به عنوان مفعولٌ ﻓیه بکار روند.

أمامَ، تَحتَ، خَلفَ، جَنْبَ، عِنْدَ، بَیْنَ، فَوْقَ، بَعْدَ، قَبْلَ، وَراءَ ( پشت)، وَسَطَ، صَباحاً، ظُهراً، مَساءً، لَیلاً، اَلیومَ، أمْسِ (دیروز)، غَداً(فردا)، نَهاراً، عِشاءً (شبانگاه)، لمّا(هرگاه)، إذا (هرگاه)، یَمینَ (راست)، یَسارَ (چپ)، الآنَ، حینَ ( وقتی که) ، هُنا (اینجا) ، لَیلَ، یومَ، لحظةَ، سَنَةَ.

چرا مفعولٌ ﻓیه را چنین نامیده اند؟

زیرا معنای آنها در اصل همراه با « ﻓﻰ» است. به عبارت دیگر زیرا برای معنی کردن می توا ن حرف «ﻓﻰ» را قبل از مفعولٌ ﻓیه در جمله فرض کرد.

عُدْنا مساءًَ: عُدْنا ﻓﻰالمساء

یعنی "   در شب برگشتیم  "

گاهی این کلمات نیز مفعولٌ ﻓیه واقع می شوند:

أینَ ، أینَما: هر جا                مَتَی : هر گاه

 

 

قواعد درس چهارم

در این درس با «حال» آشنا می شوید:

جاءَ الولدُ مسروراً.

جاءَ الولدُ و هوَ مسرورٌ.

پسر، شادمان آمد.

کلمات رنگی، حال هستند. در دستور زبان فارسی به حال «قید حالت»

 می گویند. 

 

 

«حال» کلمه ای یا جمله ای است که حالت فاعل، مفعول و یا جزء دیگری از جمله را بیان می کند.

 مثلاً در این عبارت:

رَجَعَ الرَّجُلُ نادماً.  

 مرد با پشیمانی بازگشت.

کلمه « نادماً » حالت فاعل را نشان می دهد.

 

 

لَعِبَ الطفلُ ضاحکاً.

حال معمولاً اسمی نکِره مشتق و منصوب است مثلاً در این جمله:

ضاحکاً نکِره است چون تنوین دارد. مشتق (اسم فاعل) است و علامت تنوین نصب دارد . پس ضاحکاً نکِره، مشتق و منصوب است.

 

 

 

                                                                          مفرد

            حال

                                                                              جمله

 

حال در اصل باید مفرد، یعنی غیر جمله باشد. امّا گاهی هم به صورت جمله می آید.

تذکّر : اصطلاح مفرد در « حال مفرد» در مقابل جمله است. به عبارت دیگر، مفرد در مقابل مثنّی و جمع نیست.

 

تَلْعَبُ الأُختانِ ﻓﻰالسّاحةِ فَرِحَتَینِ.

                             حال مفرد

جمله ی حالیّه ( حال جمله) با « و» شروع می شود. این واو را « واو حالیّه» می نامند.

تَلْعَبُ الأُختانِ ﻓﻰالسّاحةِ و هُما فَرِحَتانِ.

                           واو حالیّه

اسمِ بعد از واو در جمله ی حالیّه « مبتدا » است.

رَأیتُ عَمّى و هوَ   یَقْرَأ  الصَّحیفةَ.

                مبتدا   خبر

 

«حال» به صورت جمله (اسمیّه و فعلیّه) نیز ظاهر می شود.

1-   بَدَأ الطالبُ دِراستَهُ و هو یَجْتَهِدُ ﻓﻰعَمَلِه.

حال، جمله ی اسمیّه «محلاً منصوب»    

2-   جَلَسَت الطالبةُ  تَکتُبُ.

                حال، جمله ی فعلیّه «محلاً منصوب»

3-   جَلَسَت الطالبةُ وَ قَد کَتَبَتْ دَرْسَها.

                        حال، جمله فعلیّه

 

 

سافَرْتُ إلی مکانٍ قریبٍ وَحْدى.

                               حال

کلمه ی «وَحْد» در « وحدَهُ» ، «وَحْدَکَ» ، «وَحْدى» ... حال است.

 

 

العالمُ وَقَفَ یَخْطُبُ.

              حال

گاهی صاحب حال ضمیر مستتر یا بارز می باشد مثلاً در این جمله « یخطب» حال است و صاحب حال ضمیر مستتر هو  است.

 

 

اِعراب کلمات رنگی « تمییز » نام دارد.

هذا الطّالبُ أحسَنُ مِن ذلکَ الطالبِ أدباً.

این دانش آموز، با ادب تر از آن دانش آموز است.

أملَأ القَدَحَ لَبَناًَ.

ظرف را پر از شیر می کنم.

طابَ صَدیقى خُلْقاً.

اخلاق دوستم خوب شد.

همان طور که می بینید تمییز « اسمی نکره، منصوب و جامد» است که نقش آن رفع ابهام و روشن ساختن معنای جمله است. به جمله ی زیر دقّت کنید:

 

أنا أکثَرُ مِنْکَ . یعنی من از تو بیشترم.

 

با شنیدن این جمله شنونده می پرسد : « از چه نظر؟»

أنا أکثَرُ مِنْکَ عِلْماً . من از تو داناترم .

أنا أکثَرُ مِنْکَ صبراً . من از تو شکیبا ترم.

 

می توان « تمییز » را با کلمه ی « از نظرِ ....» ترجمه کرد که البتّه ترجمه ی تحت اللفظی  است و روان نیست.

هوَ أحسَنُ کلاماً.

تحت اللّفظی:    او بهتر است از نظر سخن.

روان:             سخن او بهتر است.

 

 

تعریف تمییز:

 تمییز اسمی است معمولاً نکره، منصوب و جامد که ابهامِ

ماقبل خود را از میان می برد.

تمییز بیشتر اوقات جامد است. تمییز ممکن است در اصل مبتدا ،

فاعل یا مفعول باشد.

 

 

معمولاً اسم تفضیل ابهام دارد و بسیاری از تمییزها برای رفع ابهام از اسم تفضیل

 می آیند.

 

 

هذا   أقلُّ      شَجاعةً . شجاعت او کمتر است.

    اسم تفضیل  تمییز

 

دو اسم «خَیر» و « شَرّ» نیز اگر به معنای « بهتر» و « بدتر» بیایند؛ اسم تفضیلند و مخفّف « أخیَر» و « أشَرّ» می شوند و نیاز به رفع ابهام دارند.

هو خیرٌ إیماناً. او با ایمان تر است.

 

 

اسم هایی که بر وزن ، حجم، مساحت یا عدد دلالت می کنند؛ نیز نوعی ابهام دارند. لذا به تمییز احتیاج دارند.  مانند این اسم ها :

مثقال، ذرّة ، کیلو ، مَنّ ، متر ، عِشْرونَ

 

 

هـﻰ تَمْلِکُ مثقالاً ذَهَباً و مترَینِ  حریراً   و عِشْرینَ  کتاباً  و سَطْلاً  لَبَناً .

             تمییز وزن       تمییز مساحت       تمییز عدد       تمییز حجم

او مثقالی طلا، دو متر ابریشم ، بیست کتاب و سطل شیری دارد.

 

 

قواعد درس ششم

مستثنی

 

 این درس درباره مستثنی است. 

تعریف مستثنی : مستثنی اسمی است  غالباً منصوب و بدین صورت است که ابتدا در جمله، حکمی کلّی بیان می شود سپس استثنای آن حکم مطرح می شود.

 

 

در این جمله ها به مستثنی دقّت کنید:

 

نَجَحَ الطلّابُ ﻓﻰ الامتحان إلّا المُتَکاسِلَ.

دانش آموزان جز فرد تنبل در امتحان قبول شدند.

یَنْقُضُ کُلُّ شیءٍ بِالإِنفاقِ إلّا العِلْمَ.

هر چیزی جز دانش با انفاق کردن کم می شود.

مستثنی در لغت یعنی چه؟

: مستثنی در لغت یعنی« جدا شده »

 

 

 

جاءَ  الطلّابُ  إلی الحفلةِ  إلّا        قاسماً.

    مستثنی منه       ادات استثناء  مستثنی

 

 

  در بحث استثناء با این سه اصطلاح سر و کار داریم.

 

 

مستثنی معمولاً منصوب است.

 

اِنهَدَمَت البُیوت بِسَبَبِ الزَّلزَلَة إلّا بیتاً واحِداً.

 

 

گاهی مستثنی مِنْه در جمله ذکر نمی شود. چنین استثنایی را « مُفَرَّغ» می نامند. در استثنای مفّرغ مستثنی مطابق با نقشی که در جمله پیدا می کند - با فرض اینکه إلّا موجود نباشد – اعراب می گیرد.

 

·       لا یُقالُ إلّا الکذبُ.

« الکذبُ » بدون إلّا نائب فاعل برای لا یُقال است .

·       ما جاءَ إلّا مسعودٌ .

« مسعود » بدون إلّا فاعل برای ماجاءَ است .

·       لَیسَ القصدُ إلّا النَّجاحَ.

 « النَّجاحُ »  بدون إلّا خبر برای لیس است .

در استثنای مفرّغ معنای حصر و اختصاص وجود دارد.

 

·       لَمْ أقرَأ  إلّا درسَ التاریخ.

« درسَ » مستثنی مفرّغ و منصوبٌ بإعراب مفعول به لِـ « لَمْ أقرَأ»

جز تاریخ ،درسی را نخواندم.

یعنی : فقط درس تاریخ را خواندم.

ادات  استثناء معمولاً «إلّا» است.

 

 

قواعد درس هفتم

 

منادی

 

در این درس با منادا آشنا می شویم.

منادا اسمی است که آن را صدا می کنیم.

کلمات رنگیِ این عبارت ها منادا هستند.

یا مجیدُ ، تَعالَ عِندى.     ای مجید ، نزد من بیا.

یا حمیدةُ ، رُوحى.        ای حمیده، برو.

یا صاحبَ الزَّمان.        ای صاحب زمان.

یا رَبَّ العالَمین.           ای پروردگار جهانیان .

فاطمةُ، أین المفتاحُ؟      فاطمه، کلید کجاست؟

ملاحظه می کنید که « یا » از حروف ندا در عربی است .

اسمِ بعد از« یا » منادا نامیده می شود.

سوال : :

چه کسی می تواند حدس بزند که آیا حرف « یا» عامل است یا غیر عامل؟

« یا» غیر عامل است.

سوال : : آیا امکان دارد منادا بدون حرف ندا بیاید؟

جواب :

بله، مانند آخرین جمله که فاطمه منادا بود امّا حرف« یا» حذف شده بود.

در زبان فارسی نیز گاهی منادا بدون حرف ندا می آید.

 

 

 

 

 

انواع منادا

 

انواع  منادا               

 

                                          منادای علم

                                                     منادای مضاف

                                          منادای نکره مقصوده

                                                                         منادای شبه مضاف

 

 

 

 

 

انواع منادا                   

 

                                                                                                 منادای علم               یا محمّدُ

                                                                           منادای مضاف               یا صاحبَ السیّارة

                                                                                                منادای نکره مقصوده    یا طالبُ، اُسْکُتْ

                                                                                              منادای شبه مضاف       یا بصیراً بِالعِِباد

چه کسی می داند « عَلَم» یعنی چه؟

«عَلَم» همان است که در فارسی  «اسم خاص» گفته می شود یعنی نامِ مخصوصِ کسی یا چیزی یا حیوانی، مانند: کورش ، حجرالاسود، رخش

مضاف یعنی چه؟

: هر گاه اسمی به اسم دیگر اضافه شود اسم اوّل را مضاف و اسم دوم را مضافٌ الیه می نامیم.

حالا چه کسی می تواند حدس بزند « نکره مقصوده» یعنی چه؟

:

همان طور که از نامش پیداست یعنی شخص ناشناسی که گوینده او را به اسم

 نمی شناسد امّا او را صدا می زند. مثلاً سوال : به دانش آموزی که سر و صدا

 می کند: می گوید

(یا طالبُ، اُسْکُتْ.)

حالاچه کسی می تواند حدس بزند « منادای شبه مضاف » یعنی چه؟

: شبه مضاف همان طور که از نامش پیداست یعنی منادایی که مضاف نیست اما به نظر شبیه منادای مضاف است. مثال «یا وجیهاً عِندَ اللّه»  یعنی

«ای آبرومندِ نزد خدا.»

 

به این عبارت ها توجه کنید:

 

﴿ یا أیُّها الّذینَ آمنوا﴾

﴿ یا أیَّتُها النفسُ المطمئنّةُ﴾

یا أیُّها الرَّجُلُ

یا أیَّتُها المَرأةُ

 

در این عبارت ها منادا « أیُّـ » و « أیَّت‍‍ُـ » است. «ها » حرف تنبیه است. [تنبیه در لغت یعنی آگاه کردن] و اسم بعد از« ها»  از نظر اعراب، تابع منادا است. و چون منادا در این حالت ﻣﺒﻨﻲّ بر ضم است آنها نیز بنابر تابعیّت مرفوعند. أىُّ و أیَّةُ منادای نکره مقصوده هستند.

 

 

 

اللّهمَّ   یا اللّهُ

 

«اللهم» به جای «یا الله» است و این حالت فقط در مورد کلمه « الله» است .

« یا» بر سر کلمه دارای     « ال» نمی آید؛ امّا « الله» استثنا است.

 

﴿ رَبِّ زِدْﻧﻰ عِلْماً﴾    

 پروردگار من،دانشم را بیفزا

 

هرگاه منادا مضاف به« ى» متکلم باشد؛ جایز است که ضمیر « ى»  حذف شود. « رَبِّ » در اصل       « رَبِّى» بوده است.

رَبِّ = رَبّى

 

 

                            

                                                                                         واو حالیّه

             أنواع الواو                                واو عاطفه

                                                                                           واو قسم

 

واو حالیه:  جاء الفلّاحُ و هو راکِبٌ علی الفَرَس .

          کشاورز در حالی که سوار بر اسب بود آمد.

 

 

 

 

واو عاطفه

 

 

 

جاءَ جوادٌ     و   صادقٌ .

فاعل و مرفوع «معطوف علیه»     معطوف (مرفوع بالتبعیة)

 

             جواد  و صادق آمدند.

 

 

واو قسم

 

و اللّهِ، أنا بَرىءٌ.

 

قسم به خدا، من بی گناهم.

 

 

 

 

 

 

 

 

فعل امر مضاعف

 

 

سوال : : چه کسی به یاد دارد « فعل مضاعف » چه نوع فعلی است؟

جواب :

فعلی است که دو حرف از حروف اصلی آن همجنس است یعنی تکراری است.

 

 

 

 

 

 

سَدَّ : بست           عَدَّ: به شمار آورد.

یَسُدُّ: می بندد        یَعُدُّ: به شمار می آورد

سُدَّ: ببند              عُدَّ: به شمار بیاور

 

 

 


حرف آخر فعل امر و مجزوم این فعل ها معمولاً فتحه دارد.

 مثال:

 

 

 

 

 

ماضٍ

مضارع

امر

مجزوم به لم

سَرَّ    شاد کرد

یَسُرُّ     شاد می کند

سُرَّ      شاد کن

لم یَسُرَّ  شاد نشد

دَقَّ        در زد

یَدُقُّ      در می زند

دُقَّ      در بزن

 لم یَدُقَّ  در نزد

 

 

 

 

 

به فعل های مضاعفی که تابه حال خوانده اید توجه کنید:

بَثَّ : پراکنده کرد             یَبُثُّ : پراکنده می کند

حَطَّ : فرود آمد               یَحُطُّ : فرود می آید

صَبَّ : ریخت                  یَصُبُّ : می ریزد

فَرَّ : گریخت                             یَفِرُّ : می گریزد

حَجَّ : زیارت کرد             یَحُجُّ : زیارت می کند

مَرَّ : عبور کرد                یَمُرُّ : عبور می کند

أحَبَّ : دوست داشت        یُحِبُّ : دوست دارد

أعَدَّ : فراهم کرد               یُعِدُّ : فراهم می کند