(حتماً) ، (شُکْراًَ) ، (سَمْعاً و طاعةً) ،

 (سبحانَ اللّهِ : خدا پاک است) ،

(حَمْداً لِلّه) ، (مَهْلاً: مهلت بده، آهسته)

 

این مصدرها به تنهایی و بدون فعلِ خود، در جمله می آیند. مثلاً:

 

شُکْراً به جای أشْکُرُکَ  شُکْراً

 

 

مفعولٌ لَه (مفعولٌ لِأجلِه)

به این عبارت دقّت کنید:

أصَلّی و أصومُ قُربةً إلی اللهِ.

به خاطر نزدیک شدن به خدا، نماز می خوانم و روزه می گیرم.

معلم: در این عبارت چه کاری انجام شده است؟

دانش آموز: نماز خواندن

معلم: « قُربةً» چه نوع کلمه ای است؟

دانش آموز: مصدر است.

معلم: « قُربةً » چه مفهومی را بیان می کند؟

دانش آموز: علّت انجام فعل

 

 

نتیجه اینکه :

 

« قُربةً » مصدری است که علّت نماز خواندن را بیان کرده است.

 

به تعریف مفعولٌ لَه یا مفعولٌ لِأجْلِه توجه کنید:

مفعولٌ لَه یا مفعولٌ لِأجله مصدری منصوب است که علّت انجام گرفتن فعل را بیان می کند.

 

مفعولٌ له در جواب این سؤال می آید: برای چه؟

مثلاً: المؤمنُ یترُکُ المعصیةَ.

مؤمن گناه را ترک می کند.

برای چه؟

المؤمنُ یترُکُ المعصیةَ حیاءً مِن الله.

مؤمن به خاطر شرم از خدا گناه را ترک می کند.

در ترجمه مفعولٌ له از کلماتی مانند «برایِ، به خاطر، به جهتِ» استفاده می شود.

 

 

قواعد درس هشتم                                   

التوابع

به کلماتی که مانند صفت از نظر اِعراب، تابعِ ما قبلِ خود هستند توابع گفته

 می شود.

                                صفت

                                          عطف به حروف

توابع                                    بَدَل

                                عطف بیان

                                تَوکید

توابع همان طور که از معنی خود کلمه پیداست جمع تابع است به معنی پیروها.

توابع در اِعراب، پیروِ اسم پیش از خود هستند به همین سبب  آنها را توابع

نامیده اند.

 

از آنجا که توابع در اعراب تابع کلمه دیگری هستند، خوب است این تمرین را با دقّت انجام دهید و خود را بیازمایید:

 

 

 

 

                                          صفت

                                                عطف به حروف

توابع                                             بَدَل

                                                  عطف بیان

                                                  توکید

یکی از توابع، عطف به حروف است.

ابتدا با حروف عطف آشنا شوید:

                                                  و:     و

                                                فَـ :     پس

                                                   ثُمَّ:   سپس

حروف عطف:                                            أمْ:      یا

                                                أوْ:      یا

                                                  بَلْ:    بلکه

                                                لا :      نه

کلمه ای که بعد از این حروف قرار بگیرد از نظر إعراب، تابع ماقبل  خویش است.

 

 

 

یذهَبُ  منصورٌ           و         مسعودٌ  إلی المکتبة.

                        معطوف علیه حرف عطف  معطوف 

به کلمه قبل از حرف عطف معطوف علیه و به کلمه بعد از آن معطوف گفته

می شود.

﴿ و مِن آیاتِهِ اللَّیلُ و النَّهارُ ﴾

﴿ و سَخَّرَ لَکُم اللَّیلَ و النَّهارَ ﴾

﴿ یُنفِقونَ أموالَهُم بِاللَّیلِ و النَّهارِ ﴾

معلم: کلمه « اللیل» در عبارت اول چه نقشی دارد؟ ( چه اعرابی پذیرفته است؟)

دانش آموز: مبتدای مؤخَّر و مرفوع است.

معلّم: در عبارت دوم چطور؟

دانش آموز: مفعولٌ به و منصوب است.

معلم: در عبارت آخِر چطور؟

دانش آموز: مجرور به حرف جر است.

معلم: کلمه النهار بر چه اساسی مرفوع، منصوب و مجرور شده است؟

﴿ و مِن آیاتِهِ اللَّیلُ و النَّهارُ

﴿ و سَخَّرَ لَکُم اللَّیلَ و النَّهارَ

﴿ یُنفِقونَ أموالَهُم بِاللَّیلِ و النَّهارِ

 

دانش آموز: کلمه « النهار» درهر سه آیه تابع و معطوف است.

در آیه اول « النهارُ» مرفوع به تبعیت، در آیه دوم منصوب به تبعیت و در آیه سوم نیز مجرور به تبعیت است.

 

 

به این آیه و ترجمه آن دقّت کنید:

﴿ اِهدِنا الصراطَ المستقیمَ صراطَ الّذین أنعمتَ علیهم﴾

ما را به راه راست هدایت کن راه کسانی که به آنان نعمت داده ای.

معلم: مقصود از « صراطَ الّذین» چیست؟

دانش آموز: همان الصراطَ المستقیم است.

دانش آموز: در این صورت چه ارتباطی میان «صراط» اول و «صراط» دوم وجود دارد؟

معلم: صراط اول اسمی است که به عنوان مقدمه آمده است و صراط دوم مقصودِ اصلیِ گوینده است و اسمِ ماقبلِ خودش را توضیح می دهد.

﴿ اِهدِنا الصراطَ المستقیمَ صراطَ الّذین أنعمتَ علیهم﴾

         مُبْدَلٌ مِنْه             بَدَل

به صراطِ اول مُبدَلٌ منه و به صراطِ دوم بدل گفته می شود.

بدل اسمی است که قبل از آن کلمه ای به عنوان مقدمه می آید در حالی که مقصودِ اصلیِ گوینده همان بدل است.

 

 

                                صفت

                                             عطف به حرف

توابع                                        بَدَل

                                عطف بیان

                                               تَوکید

 

 

یکی دیگر از توابع، عطف بیان است.

اسم های جامدی که کلمات ماقبل خود را توضیح می دهند؛ « عطف بیان » نامیده می شوند.

 

مهمترین جاهای کاربرد عطف بیان عبارتند از:

1-              اسم جامدِ معرّف به ال، بعد از اسم اشاره:

     ﴿ ذلک الکتابُ  لا رَیبَ فیه ﴾

            عطف بیان

2-              « اِبْن» و « بِنْت»  میانِ دو عَلَم:

         جاءَ سعیدٌ ابنُ عبّاسٍ.

         جاءَتْ فاطمةُ بنتُ جعفرٍ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                            صفت

                                             عطف به حرف

توابع                                         بَدَل

                                              عطف بیان

                                             تَوکید

 

 

یکی دیگر از توابع «توکید» یا« تأکید»  است.

گاهی برای ثابت کردنِ مطلبی در ذهنِ شنونده و برای برطرف کردنِ شکّ و تردید، آن را تکرار می کنیم. به چنین اسلوبی « تأکید» گفته می شود.

در آیه دقّت کنید: می بینید که عبارتی دوبار تکرار شده است.

 

﴿ کَلّا سَیَعلَمونَ ثُمَّ کَلّا سَیَعلَمونَ﴾

نه چنین است. بزودی خواهند دانست. بازهم

نه چنین است. بزودی خواهند دانست.

 

معلم: کدام عبارت در این آیه تکرار شده است؟

دانش آموز: کلّا سَیعلَمونَ

معلم: هدف از این تکرار چیست؟

دانش  آموز: برای تثبیت مطلبی در ذهن شنونده و بر طرف کردن شک و گمان

 

 

زیر کلمات تکرار شده خط کشیده شده است:

 

جاءَ المعلّمُ، المعلّمُ

جاء المعلّمُ، جاء المعلّمُ

نعم، نعم جاء المعلّمُ

به این نوع تأکید که لفظی عیناً تکرار می شود، تأکید لفظی گفته می شود. در این حالت کلمه اوّل را «مؤکَّد» یعنی تأکید شده و کلمه دوم را «مؤکِّد» یعنی تأکید کننده می نامند.

جاء  المعلّمُ ،   المعلّمُ.

       مؤکَّد     مؤکِّد

 

 

قواعد درس نهم

در این درس با «حال» آشنا می شوید:

جاءَ الولدُ مسروراً.

جاءَ الولدُ و هوَ مسرورٌ.

پسر، شادمان آمد.

کلمات رنگی، حال هستند. در دستور زبان فارسی به حال «قید حالت»

 می گویند. 

 

 

«حال» کلمه ای یا جمله ای است که حالت فاعل، مفعول و یا جزء دیگری از جمله را بیان می کند.

 مثلاً در این عبارت:

رَجَعَ الرَّجُلُ نادماً.  

 مرد با پشیمانی بازگشت.

کلمه « نادماً » حالت فاعل را نشان می دهد.

 

 

ذهب الفلّاحُ  إلی المزرعةِ     راکباً  علی الفرس.

صاحب حال یا ذوالحال      حال

 

 

لَعِبَ الطفلُ ضاحکاً.

حال معمولاً اسمی نکِره مشتق و منصوب است مثلاً در این جمله:

ضاحکاً نکِره است چون تنوین دارد. مشتق (اسم فاعل) است و علامت تنوین نصب دارد . پس ضاحکاً نکِره، مشتق و منصوب است.

 

 

 

                     مفرد

            حال

                        جمله

 

حال در اصل باید مفرد، یعنی غیر جمله باشد. امّا گاهی هم به صورت جمله می آید.

 

جاءَ المعلِّمُ مبتسِماً.

              حال مفرد

معلّم با لبخند آمد.

جاءَ المعلِّمُ  و هو یَبْتَسِمُ.

               حال جمله

معلّم در حالی که لبخند می زد آمد.

 

 

تذکّر : اصطلاح مفرد در « حال مفرد» در مقابل جمله است. به عبارت دیگر، مفرد در مقابل مثنّی و جمع نیست.

 

تَلْعَبُ الأُختانِ ﻓﻰالسّاحةِ فَرِحَتَینِ.

                             حال مفرد

جمله ی حالیّه ( حال جمله) با « و» شروع می شود. این واو را « واو حالیّه» می نامند.

تَلْعَبُ الأُختانِ ﻓﻰالسّاحةِ و هُما فَرِحَتانِ.

                           واو حالیّه

اسمِ بعد از واو در جمله ی حالیّه « مبتدا » است.

رَأیتُ عَمّى و هوَ   یَقْرَأ  الصَّحیفةَ.

                مبتدا   خبر

 

«حال» به صورت جمله (اسمیّه و فعلیّه) نیز ظاهر می شود.

1-   بَدَأ الطالبُ دِراستَهُ و هو یَجْتَهِدُ ﻓﻰعَمَلِه.

حال، جمله ی اسمیّه «محلاً منصوب»    

2-   جَلَسَت الطالبةُ  تَکتُبُ.

                حال، جمله ی فعلیّه «محلاً منصوب»

3-   جَلَسَت الطالبةُ وَ قَد کَتَبَتْ دَرْسَها.

                        حال، جمله فعلیّه

 

 

سافَرْتُ إلی مکانٍ قریبٍ وَحْدى.

                               حال

کلمه ی «وَحْد» در « وحدَهُ» ، «وَحْدَکَ» ، «وَحْدى» ... حال است.

 

]

العالمُ وَقَفَ یَخْطُبُ.

              حال

گاهی صاحب حال ضمیر مستتر یا بارز می باشد مثلاً در این جمله « یخطب» حال است و صاحب حال ضمیر مستتر هو  است.

قواعد درس دهم

اِعراب کلمات رنگی « تمییز » نام دارد.

هذا الطّالبُ أحسَنُ مِن ذلکَ الطالبِ أدباً.

این دانش آموز، با ادب تر از آن دانش آموز است.

أملَأ القَدَحَ لَبَناًَ.

ظرف را پر از شیر می کنم.

طابَ صَدیقى خُلْقاً.

اخلاق دوستم خوب شد.

 

 

همان طور که می بینید تمییز « اسمی نکره، منصوب و جامد» است که نقش آن رفع ابهام و روشن ساختن معنای جمله است. به جمله ی زیر دقّت کنید:

 

أنا أکثَرُ مِنْکَ . یعنی من از تو بیشترم.

 

با شنیدن این جمله شنونده می پرسد : « از چه نظر؟»

أنا أکثَرُ مِنْکَ عِلْماً . من از تو داناترم .

أنا أکثَرُ مِنْکَ صبراً . من از تو شکیبا ترم.

 

می توان « تمییز » را با کلمه ی « از نظرِ ....» ترجمه کرد که البتّه ترجمه ی تحت اللفظی  است و روان نیست.

هوَ أحسَنُ کلاماً.

تحت اللّفظی:    او بهتر است از نظر سخن.

روان:             سخن او بهتر است.

 

 

تعریف تمییز:

 تمییز اسمی است معمولاً نکره، منصوب و جامد که ابهامِ

ماقبل خود را از میان می برد.

تمییز بیشتر اوقات جامد است. تمییز ممکن است در اصل مبتدا ،

فاعل یا مفعول باشد.

 

 

معمولاً اسم تفضیل ابهام دارد و بسیاری از تمییزها برای رفع ابهام از اسم تفضیل

می آیند.

 

 

هذا   أقلُّ      شَجاعةً . شجاعت او کمتر است.

    اسم تفضیل  تمییز

 

 

دو اسم «خَیر» و « شَرّ» نیز اگر به معنای « بهتر» و « بدتر» بیایند؛ اسم تفضیلند و مخفّف « أخیَر» و « أشَرّ» می شوند و نیاز به رفع ابهام دارند.

هو خیرٌ إیماناً. او با ایمان تر است.

 

 

 

 

 

اسم هایی که بر وزن ، حجم، مساحت یا عدد دلالت می کنند؛ نیز نوعی ابهام دارند. لذا به تمییز احتیاج دارند.  مانند این اسم ها :

مثقال، ذرّة ، کیلو ، مَنّ ، متر ، عِشْرونَ

 

 

   هـﻰ تَمْلِکُ مثقالاً ذَهَباً و مترَینِ  حریراً   و عِشْرینَ  کتاباً  و سَطْلاً  لَبَناً .

             تمییز وزن       تمییز مساحت       تمییز عدد       تمییز حجم

او مثقالی طلا، دو متر ابریشم ، بیست کتاب و سطل شیری دارد.

 

 

 

تمییز         تمییز مفرد

              تمییز نسبت «جمله»

به کلماتی که پس از « وزن، مساحت، پیمانه و عدد » می آیند و ابهام آن ها را برطرف می کنند تمییز مفرد گفته می شود. مثال:

 

1-              شَرِبتُ  کأساً  لَبَناً.

                  پیمانه

2-              اِشتَرَیتُ  مترینَ  قماشاً.

                    مساحت

3-              جاء أحدَ عَشَرَ طالباً.

                  عدد

4-              ﻓﻰ السلّةِ ،  مَنٌّ تُفّاحاً.

                      وزن

 

 

 

                          تمییز مفرد

                            تمییز

                                                             تمییز نسبت «جمله»

تمییز گاهی برای رفع ابهام موجود در جمله به کار می رود. به این نوع تمییز، تمییز جمله یا تمییز نسبت گفته می شود. مثال :

1-              حَسُنَ الولدُ خُلقاً.

2-              فَجَّرَ اللهُ الأرضَ عُیوناً.

3-              فریدٌ أکثرُ مِنّى صبراً.

 

 

 

تمییز نسبت می تواند در اصل، یکی از نقش های فاعل، مفعول و یا مبتدا را داشته باشد.

حَسُنَ الولدُ  خُلقاً.                 حَسُنَ  خُلقُ الوَلَدِ.

               تمییز                            فاعل  

فَجَّرَ اللهُ الأرضَ  عُیوناً.           فَجَّرَ اللهُ  عُیونَ الأرضِ.

                                     تمییز                                                                            مفعول

فریدٌ أکثَرُ مِنّى  صَبراً.             صبرُ  فریدٍ أکثرُ مِنّى.

                                    تمییز                 مبتدا

 

 

قواعد درس یازدهم

منادی

در این درس با منادا آشنا می شویم.

منادا اسمی است که آن را صدا می کنیم.

کلمات رنگیِ این عبارت ها منادا هستند.

 

یا مجیدُ ، تَعالَ عِندى.     ای مجید ، نزد من بیا.

یا حمیدةُ ، رُوحى.         ای حمیده، برو.

یا صاحبَ الزَّمان.         ای صاحب زمان.

یا رَبَّ العالَمین.           ای پروردگار جهانیان

فاطمةُ، أین المفتاحُ؟      فاطمه، کلید کجاست؟

 

ملاحظه می کنید که «یا» از حروف ندا در عربی است .

مهمترین حروف ندا عبارتند از :‌« یا ، أ، وا»

اسمِ بعد از «یا» منادا نامیده می شود.

 

 

 

معلّم: چه کسی می تواند حدس بزند که آیا حرف « یا» عامل است یا غیر عامل؟

دانش آموز: « یا» غیر عامل است.

معلم: آیا امکان دارد منادا بدون حرف ندا بیاید؟

دانش آموز: بله، مانند آخرین جمله که فاطمه منادا بود امّا حرف یا حذف شده بود.

در زبان فارسی نیز گاهی منادا بدون حرف ندا می آید.

 

 

 

 

 

 

 

انواع منادا

 

انواع  منادا               

                                          منادای علم

                                    منادای مضاف

                                          منادای نکره مقصوده

                                                منادای شبه مضاف

 

 

 

 

 

                                                منادای علم               یا محمّدُ

انواع منادا                   

 

                                منادای مضاف            یا صاحبَ السیّارة

                                                منادای نکره مقصوده    یا طالبُ، اُسْکُتْ

                                                منادای شبه مضاف      یا بصیراً بِالعِِباد

چه کسی می داند « عَلَم» یعنی چه؟

دانش آموز :

«عَلَم» همان است که در فارسی  «اسم خاص» گفته می شود یعنی نامِ مخصوصِ کسی یا چیزی یا حیوانی، مانند: کورش ، حجرالاسود، رخش

 

معلم: مضاف یعنی چه؟

دانش آموز: هر گاه اسمی به اسم دیگر اضافه شود اسم اوّل را مضاف و اسم دوم را مضافٌ الیه می نامیم.

 

 

معلم: حالا چه کسی می تواند حدس بزند « نکره مقصوده» یعنی چه؟

دانش آموز: همان طور که از نامش پیداست یعنی شخص ناشناسی که گوینده او را به اسم نمی شناسد امّا او را صدا می زند. به عبارت دیگر هر گاه منادا، عَلَم نباشد ولی مخاطبِ معیّنی باشد؛ به چنین منادایی اصطلاحاً « نکِره مقصوده» گفته می شود. مثلاً معلم به دانش آموزی که سر و صدا می کند؛ می گوید:

 (یا طالبُ، اُسْکُتْ.)

 

 

معلم: حالاچه کسی می تواند حدس بزند « منادای شبه مضاف » یعنی چه؟

دانش آموز: شبه مضاف همان طور که از نامش پیداست یعنی منادایی که مضاف نیست اما به نظر شبیه منادای مضاف است. مثال «یا وجیهاً عِندَ اللّه»  یعنی

«ای آبرومندِ نزد خدا.»

معلم: آفرین بر شما که خوب حدس زدید.

 

 

به این عبارت ها توجه کنید:

﴿ یا أیُّها الّذینَ آمنوا﴾

﴿ یا أیَّتُها النفسُ المطمئنةُ﴾

یا أیُّها الرَّجُلُ

یا أیَّتُها المَرأةُ

 

هر گاه منادا دارای « ال» باشد؛ قبل از آن برای مذکّر « أیُّها» و برای مؤنّث «أیَّتُها» را می آوریم.

در این عبارت ها منادا « أیُّـ » و « أیَّتُـ » است. «ها » حرف تنبیه است. [تنبیه در لغت یعنی آگاه کردن] و اسم بعد از« ها»  از نظر اعراب، تابع منادا است و چون منادا در این حالت ﻣﺒﻨﻰّ بر ضم است آنها نیز بنابر تابعیّت مرفوعند. أىُّ و أیَّةُ منادای نکره مقصوده هستند.

 

 

 

اللّهمَّ   یا اللّهُ

 

«اللهم» به جای «یا الله» است و این حالت فقط در مورد کلمه « الله» است .

« یا» بر سر کلمه دارای     « ال» نمی آید؛ امّا « الله» استثنا است.

 

﴿ رَبِّ زِدْﻧﻰ عِلْماً﴾

پروردگار من،دانشم را بیفزا.

 

هرگاه منادا مضاف به« ى» متکلم باشد؛ جایز است که ضمیر « ى»  حذف شود.

« رَبِّ » در اصل « رَبِّى» بوده است.

 

رَبِّ = رَبّى

 

 

دقّت کنید:

 

 یــا    أیُّـــــــــــــهــا            النّاسُ

حرف ندا   منادای  نکره مقصوده    حرف تنبیه   عطف بیان (چون جامد است.)

 

 

 

یــــا     أَیَّتُـــــــــهـــــا         العالماتُ

حرف ندا    منادای نکره مقصوده    حرف تنبیه     نعت«صفت» (چون مشتق است)

 

 

قواعد درس دوازدهم

مستثنی

 

 این درس درباره مستثنی است. 

تعریف مستثنی : مستثنی اسمی است  غالباً منصوب و بدین صورت است که ابتدا در جمله، حکمی کلّی بیان می شود سپس استثنای آن حکم مطرح می شود.

 

 

در این جمله ها به مستثنی دقّت کنید:

 

نَجَحَ الطلّابُ ﻓﻰ الامتحان إلّا المُتَکاسِلَ.

دانش آموزان جز فرد تنبل در امتحان قبول شدند.

یَنْقُضُ کُلُّ شیءٍ بِالإِنفاقِ إلّا العِلْمَ.

هر چیزی جز دانش با انفاق کردن کم می شود.

دانش آموز: مستثنی در لغت یعنی چه؟

معلم: مستثنی در لغت یعنی« جدا شده »

 

 

 

جاءَ  الطلّابُ  إلی الحفلةِ  إلّا        قاسماً.

    مستثنی منه       ادات استثناء  مستثنی

 

 

  در بحث استثناء با این سه اصطلاح سر و کار داریم.

 

 

مستثنی معمولاً منصوب است.

 

اِنهَدَمَت البُیوت بِسَبَبِ الزَّلزَلَة إلّا بیتاً واحِداً.

 

 

گاهی مستثنی مِنْه در جمله ذکر نمی شود. چنین استثنایی را « مُفَرَّغ» می نامند. در استثنای مفرّغ، مستثنی مطابق با نقشی که در جمله پیدا می کند - با فرض اینکه إلّا موجود نباشد – اعراب می گیرد.

مستثنای مفرّغ غالباً با ادوات نفی یا استفهام همراه است.

 

لا یُقالُ إلّا الکذبُ.

                                                بدون إلّا نائب فاعل برای لا یُقالُ

 

ما جاءَ إلّا مسعودٌ .

                                                بدون إلّا فاعل برای ماجاءَ.

 

لَیسَ القصدُ إلّا النَّجاحَ.

                                              بدون إلّا خبر برای لیس

 

در استثنای مفرّغ معنای حصر و اختصاص وجود دارد.

 

لَمْ أقرَأ  إلّا درسَ التاریخ.

                        مستثنی مفرّغ و منصوبٌ بإعراب مفعول به لِـ « لَمْ أقرَأ»

جز تاریخ درسی را نخواندم.

یعنی : فقط درس تاریخ را خواندم.

ادات  استثناء معمولاً «إلّا» است.

قواعد درس سیزدهم:                     

می دانیم جمله از نظر ساختار دو نوع است.

 اسمیه و فعلیه

 

 

به اِعراب اسلوبِ تعجّب دقّت کنید:

ما

مبتدأ و  مرفوعٌ محلاً و الجملةُ اسمیّة

أکثَرَ

فعلٌ للتعجّب، فاعلُهُ ضمیرُ «هو» المستتر، و الجملةُ فعلیّةٌ و خبرٌ و مرفوعٌ محلاً

الطعامَ

متعجّب منه و منصوبٌ عَلَی أنّهُ مفعولٌ به

 

 

 

باید بدانید که فعل تعجّب جامد است و در همه موارد یکسان به کار می رود.

ما أنشَطَ الفلّاحَ!

ما أنشط الفلّاحَینِ!

ما أنشط الفلّاحینِ!

ما أنشط الفلّاحةَ!

ما أنشط الفلّاحتَینِ!

ما أنشط الفلّاحاتِ!

 

 

أسلوبُ المدحِ و الذَّمّ

 مدح یعنی ستایش کردن و ذَم یعنی نکوهش کردن، پس مدح و ذم همان ستایش و نکوهش است.

به این دو عبارت که اسلوب مدح و ذم دارند دقت کنید:

نِعْمَ الجلیسُ الکتابُ!    کتاب، نیکو همنشینی است!

بِئسَ الصدیقُ الجاهلُ!    نادان، بد دوستی است!

معلم: کدام یک از این دو جمله مدح و کدام ذم است؟

دانش آموز: جمله اول مدح و جمله دوم ذم است.

به این عبارت دقّت کنید:

اسلوب مدح:  نِعْمَ      الجلیــــسُ        الکتابُ   !

               فعل مدح        فاعل مدح     مخصوص به مدح

 

اسلوب ذم:  بِـــئسَ     الصدیقُ      الجاهلُ !

                   فعل ذم       فاعل ذم     مخصوص به ذم

 

  حال به این عبارت دقّت کنید:

                                 نِعْمَ           الشّیمةُ           الصّبرُ  !

                              فعل مدح   فاعل مدح   مخصوص به مدح

                                نِعْمَ  الشّیمةُ              الصّبرُ  !

                                 خبر مقدّم            مبتدای مؤخّر

 

 

قواعد درس چهاردهم

با نگاهی به گذشته و آنچه تا کنون یاد گرفته اید، می توان آن ها را در دو موضوع «صرف و نحو» خلاصه کرد.

صرف: شناسایی کلمات و بررسی ساختار آن .

نحو: شناسایی جمله ها و انواع آن و اجزای تشکیل دهنده ی هر یک.

اکنون می خواهیم بدانیم که :

صرف و نحو در خدمت چه امری است؟

آیا جز این است که بخواهیم با مخاطب ارتباط برقرار کنیم؟

و آیا همه مخاطبان یکسان هستند و یک اسلوب واحد می تواند برای همه مخاطبان مختلف مفید باشد؟

 

 

نتیجه اینکه چون همه مخاطبان یکسان نیستند هر سخنی باید متناسب با شنونده خود بیان شود. حتماً شنیده اید که ادیبان گفته اند:

« لِکُلِّ مقامٍ، مقالٌ.»

« هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد.»

کمی بیندیشید چه چیزی سعدی و حافظ را این چنین مشهور کرده است؟

مگر آنان از همین کلمات رایج ما استفاده نکرده اند؟ رمز موفقیت آنان چه بوده است؟

بلاغت

صرف و نحو در خدمت هدفی والاتر قرار می گیرد که ادیبان از آن به بلاغت تعبیر می کنند.

وظیفه ما در بلاغت شناخت و بررسی موقعیت مخاطبان و استفاده از کلامی متناسب با احوال آنان است. به وسیله بلاغت می توان زیبایی ها و ظرافت های کلام را فهمید.

                                                            علم معانی

                علوم بلاغت             علم بیان

                                علم بدیع

 

علوم بلاغت شامل معانی،  بیان و بدیع است.

 

                                علم معانی

                علوم بلاغت                 علم بیان

                                علم بدیع

علم معانی از معانی جمله و مطابقت اسالیب آن با مقتضای حال بحث می کند. یکی از موضوعات مورد بحث در علم  معانی، تأکید کلام است.

 

 

 

اکنون به دور از مسائل نحوی به معانی این جمله ها توجه کنید:

یَعلَمُ اللهُ کُلَّ شىء .

اللهُ عالمُ کُلِّ شىء.

إنَّ اللهَ عالمُ کلِّ شىء.

 مفهوم هر سه عبارت در مورد دانا بودن خدا نسبت به هر چیز است .

معلم: کدام جمله از نظر معنی قوی تر و مؤکَّدتر است؟

دانش آموز: سومین جمله از جمله اول و دوم قوی تر است و دومین جمله نیز از جمله اول قوی تر است.

معلم: این تأکید و تقویت توسّط چه کلماتی صورت گرفته است؟

دانش آموز: جمله دوم، اسمیه است و تأکید آن از فعلیه بالاتر  است.

جمله سوم علاوه بر اینکه اسمیه است دارای حرف إنَّ است.

از جمله راه های تأکید یک عبارت استفاده از جمله اسمیه و یا حرف إنَّ است.

چرا از تأکید استفاده می کنیم؟

عامل مؤثر در تأکیدِ جمله ها، رعایت مقتضای حالِ مخاطب است. مثلاً اگر شنونده نسبت به خوب بودنِ بازیِ حامد شک ندارد به او می گوییم.

یلعَبُ حامدٌ جیّداً.

  اگر کمی شک دارد به او می گوییم:

حامدٌ لاعبٌ جیِّدٌ.

و اگر شنونده نسبت به خوب بودنِ بازیِ حامد شک دارد به او می گوییم:

إنَّ حامداً لاعبٌ جَیِّدٌ.

 

 

علاوه بر استفاده از جمله اسمیه و یاحرف إنَّ راههای دیگری نیز برای تأکید یک عبارت وجود دارد.

 

                                                1-              استفاده از جمله ی اسمیّه

                                                2-              استفاده از حرف إنَّ

                                                3-              لامِ خبرِ « إنَّ»

                                                4-              إنَّما

                                                5-              قَسَم

                                                6-              ضمیر فصل

                                                7-              تکرار

                                                8-              تقدیم

 

لامِ خبرِ « إنَّ»

لامِ خبرِ «إنَّ» لامِ مفتوحه ای است که غالباً بر سرِ خبرِ إنَّ می آید به معنای مسلماً، یقیناً

﴿ و إنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عظیم﴾

قطعاً تو اخلاق عظیم و برجسته ای داری.

﴿ و إنَّ رَبَّکَ لَیَحکُمُ بینَهُم﴾

مسلّماً پروردگارت میان آنان داوری می کند.

 

إنّما

إنَّما به معنای فقط ، مسلّماً، مانند:

﴿ إنَّما یَتَذَکَّرُ أولو الألباب﴾

فقط خردمندان هستند که پند می گیرند.

 

 

قَسَم

حروف جارّه « بِـ ، وَ ، تَـ » برای قَسَم به کار می روند به معنی سوگند به ... مانند:

﴿ و العصرِ إنَّ الإنسانَ لَفى خُسرٍ ....﴾

 

 

ضمیر فصل

 ضمیر فصل، ضمیر منفصل مرفوعی است که بین مبتدا و خبر یا اسم و خبر معرفه قرار می گیرد. مانند:

﴿ و اللهُ هو اﻟﻐَﻨﻰُّ الحمیدُ 

تنها خداست که بی نیاز و ستوده است.

﴿ أصحابُ الجنّةِ هُم الفائزونَ﴾

تنها اهل بهشت هستندکه رستگارند.

 

 

تکرار

با این نوع تأکید در بحث توابع آشنا شدید. مثال:

﴿ لا یَسمَعونَ فیها لَغواً و لا تأثیماً إلّا قیلاً سلاماً سلاماً

در آن، سخن بیهوده و گناه آلود نمی شوند مگر یک سخن : سلام . سلام.

﴿ سبحانَ الَّذى خَلَقَ الأزواجَ کُلَّها ﴾

پاک است خدایی که همه ی جفت ها را آفرید.

 

 

تقدیم

 یکی از اسلوب های تأکید، مقدّم کردنِ جزئی از جمله بر اجزای دیگر آن است. مانند تقدیم مفعول به : مثال:

  ﴿  إیّـــاکَ     نعبد     

  مفعول به   فعل و فاعل

                                    تنها تو را می پرستیم

 و مانند تقدیم جار و مجرور ، مثال:

﴿  عَلَی اللهِ     تَوَکَّلْنــــا 

جار و مجرور  فعل و فاعل

فقط به خدا توکّل کردیم.

﴿ إلَىَّ المصیرُ ﴾

یقیناً بازگشت به سوی من است.

 

 

 

                                               علم معانی

         علوم بلاغت:                    علم بیان                   تشبیه

                                      علم بدیع

در علمِ معانی با معانیِ جمله ها متناسب با مقتضایِ حالِ مخاطب آشنا شدید. حال در علم بیان با اسلوب تشبیه آشنا می شوید.

به این دو عبارت توجّه کنید:

الجندىُّ شجاعٌ.

الجندىُّ أسدٌ ﻓﻰ الشَّجاعة.

 معلم: کدام عبارت در بیان شجاعت جُندی یعنی سرباز رساتر است؟ چرا؟

دانش آموز: جمله دوم چون سرباز را در شجاعت به شیر تشبیه کرده است.

درعلم بیان می آموزید که می توان یک مفهوم را به اسلوب های گوناگون  بیان کرد. 

یکی از موضوعات علم بیان اسلوب تشبیه است.

 

 

با اسلوب تشبیه می توان مفهومی را محسوس تر کرد و آن را سریع تر به مخاطب انتقال داد.

 

 

برای بیان همانندیِ چیزی با چیز دیگر در یک یا چند صفت، از تشبیه استفاده می کنیم.

العالِمُ بِلا عمل کَالشجرِ بِلا ثمر.

عالم بی عمل مانند درخت  بی ثمر است.

العلمُ ﻓﻰ الصِّغَر کَالنقش ﻓﻰ الحجر.

علم در خردسالی مانند نقش در سنگ است.

تشبیه ازچهار رکن تشکیل می شود:

                                           مشبّه

                                           مشبّهٌ به

                                           وجه شَبَه

                                           ادات تشبیه

«مُشَبَّه» در لغت یعنی « تشبیه شده» و در اصطلاح امری است که می خواهیم آن را به دیگری تشبیه کنیم. مثلاً در این جمله، کلمه « پدرم» مشبّه است.

پدرم در بخشندگی مانند ابر است.

والدى مثلُ السحاب ﻓﻰ الجُود.

 

 

                                            مشبّه

                                            مشبّهٌ به

             

تشبیه

 

                              وجه شَبَه

                                            ادات تشبیه

«مُشَبَّهٌ بِه» در لغت یعنی « تشبیه شده به او » و در اصطلاح چیزی است که کسی یا چیزی را به آن تشبیه کرده اند. مثلاً در این جمله کلمه « ابر» مشبَّهٌ به است.

پدرم در بخشندگی مانند ابر است.

والدى مثلُ السحاب ﻓﻰ الجُود.

مشبّه و مشبّه به دو رکنِ اصلی در تشکیل اسلوب تشبیه هستند.

 

 

                                           مشبّه

                                          مشبّهٌ به

                                          وجه شَبَه

                                          ادات تشبیه

 وجه شبه صفت مشترک بین مشبّه و مشبهٌ به است مثلاً در این جمله، کلمه« بخشندگی» وجه شبه است.

پدرم در بخشندگی مانند ابر است.

والدى مثلُ السحاب ﻓﻰ الجُود.

وجود وجه شبه در مشبّه به آشکارتر و قوی تر از وجودِ آن در مشبّه است.

 

 

 

                                           مشبّه

                                           مشبّهٌ به

                                           وجه شَبَه

                                           ادات تشبیه

 اداتِ تشبیه، واژه ای است که بر تشبیه دلالت می کند و مُشَبَّه را به مشبَّه به پیوند می دهد.

                                          کَ

                                          کَأنَّ

                                          مِثلُ

                                          یُشبِهُ

 

کَ، کَأنَّ، مِثلُ و یُشبِهُ ادات تشبیه هستند.

در زبان فارسی نیز کلمات مانند چون و مثل ادات تشبیهند.

 

 

 

مثال: الجندىُّ أسدٌ ﻓﻰ الشَّجاعة.

أنتَ بحرٌ جُوداً.

                                       مُجمَل

انواع تشبیه                          مؤکّد

                                       بلیغ

 تشبیه مجمل آن است که وجه شبه در آن حذف شود. مانند: العِلمُ مثلُ المصباح.

 

 

 

 

تشبیه مؤکّد آن است که اداتِ تشبیه در آن حذف شود. مانند:

العِلمُ مصباحٌ ﻓﻰ الهدایة.

 

 

 

                                        مُجمَل

انواع تشبیه                           مؤکّد

                                        بلیغ

تشبیه بلیغ آن است که وجه شبه و ادات تشبیه در آن با هم حذف شود.

العِلمُ مصباحٌ .

 

                                                        علم معانی

            علوم بلاغت                 علم بیان

                                                         علم بدیع

دانستیم که علمِ معانی به معنایِ جمله و مطابقتِ آن با حالِ مخاطب می پردازد. و علمِ بیان از شیوه های ِ مختلف برای بیانِ یک معنایِ واحد، بحث می کند. امّا  در علم بدیع با شیوه های تحسینِ کلام یعنی زیباسازیِ سخن آشنا می شوید.

 

                علم معانی

علوم بلاغت:                    علم بیان

                                علم بدیع                  مُحَسَّنات لفظی

                                                                مُحَسَّنات معنوی

مُحَسَّنات سخن یعنی زیبایی های سخن به دو گروه تقسیم می شوند:‌

محسنات لفظی و محسنات معنوی

 

 

 

 

 

 

 

جِناس

 

 سَجْع

 

 

 


 

 

 

 

 

 

جِناس و سجع دو نمونه از مُحَسَّناتِ لفظی و طِباق یک نمونه از محسَّنات معنوی است.

 

 

 

 

جِناس

 جِناس: به این عبارت های فارسی توجّه کنید:

برادر که در بند خویش است              نه برادر نه خویش است.

بهرام که گور می گرفتی همه عمر  دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

 

معنیِ عبارتِ اول چنین  است:

برادری که در بند خویش است نه برادر و نه خویشاونداست.

معلم: معنیِ عبارتِ دوم چیست؟

دانش آموز: یعنی بهرام گور که درهمه عمر خویش گورخر شکار می کرد. دیدی که سرانجام چگونه قبر، او را شکار کرد؟!

دو واژه خویش و خویش  و دو واژه گور و گور دقیقاً مانندِ هم هستند و تنها در معنی با هم فرق دارند. در اصطلاحِ علم بدیع به این آرایه ادبی

 « جِناس»  گفته می شود.

به این نوع جناس که دو کلمه در عدد، حرکت ها، نوع و ترتیب حروف، یکسان هستند، جناس تام گفته می شود.

 

 

جِناس:

 جِناس: به این عبارت های فارسی توجّه کنید:

برادر که در بند خویش است نه برادر نه خویش است.

بهرام که گور می گرفتی همه عمر                         دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

معنیِ عبارتِ اول چنین  است:

برادری که در بند خویش است نه برادر و نه خویشاونداست.

معلم: معنیِ عبارتِ دوم چیست؟

دانش آموز: یعنی بهرام گور که درهمه عمر خویش گورخر شکار می کرد. دیدی که سرانجام چگونه قبر، او را شکار کرد؟!

دو واژه خویش و خویش  و دو واژه گور و گور دقیقاً مانندِ هم هستند و تنها در معنی با هم فرق دارند. در اصطلاحِ علم بدیع به این آرایه ادبی  « جِناس»  گفته می شود.

به این نوع جناس که دو کلمه در عدد، حرکت ها، نوع و ترتیب حروف، یکسان هستند، جناس تام گفته می شود.

 

 

سَجْع

سجع، هماهنگی کلمه های آخرِ جمله ها در کلام در یک یا چند حرف است که در قرآن به آن «فاصله» گویند. مثال:

﴿ إنّا أعطیناکَ الکوثَر فَصَلِّ لِرَبِّکَ وﭐنحَر إنَّ شانِئَکَ هو الأبتَر

 

 

 

محسَّنات معنوی                                         طِباق

یکی از محسَّناتِ معنوی « طباق» است.

«طباق» به کار بردن کلمات متضاد است. مثال:

﴿ جاء الحقّ و زهق الباطل