ادامه قواعد از پایان قسمت اول به بعد

قواعد درس دوم

در درس ششم با چهار نوع ضمیر آشنا می شویم.

 

 

ضمایر منفصل  مرفوع

ضمایر منفصل منصوب

ضمایر متصل به سه قسم کلمه (ضمایر متصل منصوب یا مجرور)

1- هوَ             او

إیّاهُ              او را

ـهُ،ـهِ             ـَشَ

2- هُما            آن دو

إیّاهُما           آن دو را

ـهُما ،ـهِما       ـِشان

3- هُم             آنان

إیّاهُم            آنان را

ـهُم، ـهِم         ـِشان

4- هىَ            او

إیّاها             او را

ـها                ـَش

5- هُما            آن دو

إیّاهُما           آن دو را

ـهُما، ـهِما       ـِشان

6- هُنَّ            آنان

إیّاهُنَّ           آنان را

ـهُنَّ، ـهِنَّ        ـِشان

7- أنتَ           تو

إیّاکَ             تو را

ـکَ                ـَت

8- أنتما       شما دو تا

إیّاکُما          شما دوتا را

ـکُما              ـِتان

9- أنتم          شما

إیّاکُم            شما را

ـکُم               ـِتان

10- أنتِ        تو

إیّاکِ             تو را

ـکِ                ـَت

11- أنتما     شما دو تا

إیّاکُما          شما دوتا را

ـکُما              ـِتان

12- أنتنَّ        شما

إیّاکُنَّ           شما را

ـکُنَّ              ـِتان

13- أنا         من

إیّاىَ            مرا

ـى                ـَم

14- نَحنُ       ما

إیّانا             ما را

ـنا                ـِمان

 

 

نکته ها

(شاهَدْتُک        عَلَیکَ   أخوکَ)

ٱنکته 1 : ترجمه ی ضمایر متصل به سه قسم کلمه یا ( ضمیر متصل نصب و جر) را می توان با ترجمه ی ضمایر منفصل یکی دانست. این ضمایر به هر سه نوع کلمه متّصل می شوند. مثال:

شاَهَدتُ + ـکَ =  شاهَدتُکَ :   تو را دیدم

عَلَی + ـکَ     =  عَلَیکَ     :    بر تو

أخو + ـکَ     =  أخوکَ    :    برادر تو

 

ـهُ       ـهِ               

ـهُما    ـهِما

ـهُم     ـهِم

ـهُنَّ     ـهِنَّ

ٱ نکته 2 : هر گاه قبل از ضمایر ( ـهُ، ـهُما،ـهُم، ـهُنَّ ) « کسره» یا « » بیاید ، تبدیل به ( ـهِ ، ـهِما، ـهِم، ـهُنَّ ) می شوند . مثال:

فِى  مدرسةِ + هُ  =  فِى  مدرستِهِ

فِى  + هُما        =  فیهِما

نکته 3 : هر گاه ضمایری مانند إیّاک در اوّل جمله بیایند، ترجمه فارسی را با «فقط» یا «تنها»  شروع می کنیم. 

﴿ إیاکَ نعبُدُ﴾ : فقط تو را می پرستیم. یا تنها تو را می پرستیم.

 

 

ضمایر متصل فاعلی

ضمایر متّصل فاعلی چسبیده به فعل ماضی، مضارع و امر است، البتّه بعضی فعل ها ضمیر متّصل فاعلی ندارند بلکه ضمیر مستتر (یعنی پنهان ) دارند.

ضمایر متّصل فاعلی عبارتند از :

 ( ا، و، نَ، تَ، تُما، تُم، تِ، تُما، تُنَّ، تُ، نا، ﻯ )

برای اینکه بهتر ضمایر متّصل فاعلی را بشناسیم و از طرفی بدانیم کدام فعل ها ضمیر متّصل فاعلی  ندارند بلکه ضمیر مستتر دارند، به جدول زیر توجّه کنید:

 

ماضی

مضارع

امر

فَعَلَ    ضمیر مستتر هوَ

یفعَلُ      ضمیر مستتر هو

 

فَعَلـا             ا

یفعَلـانِ              ا

 

فَعَلوا            و

یفعلونَ              و

 

فَعَلَتْ  ضمیر مستتر هىَ

تَفعلُ     ضمیر مستتر هىَ

 

فَعَلَتا           ا

تَفعلـانِ               ا

 

فَعَلْنَ           نَ

یفعَلْنَ               نَ

 

فَعَلْتَ          تَ

تَفعَلُ     ضمیر مستتر أنتَ

اِفعلْ    ضمیر مستتر أنتَ

فَعَلْتُما          تُما

تَفعلـانِ              ا

اِفعَلـا              ا

فَعَلْتُم           تُم

تَفعَلونَ             و

اِفعَلوا              و

فَعَلْتِ           تِ

تَفعلیـنَ              ى

اِفعَلى              ى

فَعَلْتُما           تُما

تَفعلـانِ              ا

اِفعلـا               ا    

فَعَلْتُنَّ           تُن

تَفعَلْنَ              نَ

اِفعلْنَ             نَ

فَعَلْتُ           تُ

أفعَلُ       ضمیر مستتر أنا

 

فَعَلْنا            نا

نَفعَلُ     ضمیر مستتر نحن

 

 

خوب است بدانیم، فعل مضارع ( در حالتی که حروفی مانند لای نهی قبل از آن نباشند) مرفوع است یعنی آخرش  یا ﹹ  دارد مانند یفعلُ ، تفعلُ ، أفعلُ ، نفعلُ و یا

 « نون عِوَض رفع» دارد. (یعنی نونی که به جای ﹹ آمده ) مانند: یفعلانِ ، یفعلونَ ، تفعلانِ ، تفعلینَ ، تفعلونَ.

امّا نون، در صیغه های جمع مؤنّث ( یعنی  صیغه های شماره 6 و 12) نون فاعلی است نه نون عوض رفع. به همین سبب هنگام ساختن فعل امر و نهی نون جمع مؤنّث حذف نمی شود.

نون وِقایة

هنگام اتصالِ فعل به ضمیرِ «ى» برای آسانی تلفّظ، حرفِ نونی میانِ فعل و ضمیر «ى» می آید که به آن نون وقایه می گویند. مثال:

 

ضَرَبَ  + ى = ضَرَبَنـى : مرا زد                            عَلَّمَ + ى = عَلَّمَنـى :  به من یاد داد.

اِسألوا + ى = اِسألونـى: از من بپرسید.           یعْرِفُ + ى = یعْرفُنـى: مرا می شناسد.

 

توجّه :

توجّه کنیم کلمه را با دقّت بخوانیم وگرنه دچار خطا می شویم.

 مثال :  نَصْرُنا: یاری ما/ نَصَرْنا: یاری کردیم/ نَصَرَنا : ما را یاری کرد.

 

 

قواعد درس هفتم

در درس هفتم با اسم موصول آشنا می شویم.

 

                                                خاص

            اسم موصول

 عام

 

 

اسم موصول کلمه ای است که دو جمله را به هم وصل می کند.

اسم موصول دو نوع است: اسم موصول خاص ( 6 اسم است) و اسم موصول مشترک ( 2 اسم است) . اسمهای موصول خاص با ترجمه عبارتند از:

الّذى

که – کسی که -  چیزی که

مفرد مذکّر

اللّذانِ

که – کسانی که

مثنّی  مذکّر

الّذینَ

که – کسانی که

جمع مذکّر

الّتـى

که – کسی که – چیزی که

مفرد مؤنّث

اللّتانِ

که – کسانی که

مثنّی  مؤنّث

اللّاتـى

که – کسانی که

جمع مؤنّث

 

اسمهای موصول مشترک عبارتند از:

 ( مَنْ: کسی که، هر که، کسانی که، / ما: چیزی که، هرچه، آنچه ، چیزهایی که )

 

دانش آموز: چرا به موصول خاص و عام این نامها را داده اند؟

معلّم: از این نظر به موصول خاص، خاص می گویند  که برای مفرد،مثنّی ، جمع، مذکّر و مؤنّث، کلمات خاصّی وجود دارد امّا موصول مشترک چنین نیست.

مَنْ و ما برای مفرد، مثنّی ، جمع و مذکّر و مؤنّث یکسان است. به همین جهت اسم موصول عام یا مشترک نامیده می شود.

دانش آموز: ولی ما قبلاً خوانده بودیم «مَن» و«ما» کلمه پرسشی هستند و«ما»  نیز برای منفی کردن ماضی به کار برده می شود. چگونه اینها را اشتباه نکنیم؟

معلّم: «مَنْ» می تواند کلمه ی پرسشی «چه کسی» هم معنی بدهد.

«ما» حرف نفی ماضی نیز هست و به معنی «چه چیزی؟» هم می آید.

به این مثال ها توجّه  کنید:

مَن هوَ ؟ مَن هىَ ؟                او کیست؟

مَن هُم؟                                       آنان کیستند؟

ما ذَهَبَ.                            نرفت.

ما هذا؟                              این چیست؟

 

 

 

 

معرب /  مبنی

درس هشتم درباره کلمات معرب و مبنی است. 

در دستور زبان عربی، کلمه ها را از نظر تغییر حرکتِ حرفِ آخر به دو نوع تقسیم می کنند:

مُعرَب  و مَبنی

مُعرَب: کلمه ای است که حرکتِ آخرین حرفِ آن با تغییرِ نقش و جای آن تغییر می کند.

 امّا مبنی کلمه ای است که حرکتِ آخرین حرفِ آن با تغییر نقش و جای آن تغییر نمی کند.

انواع مبنی: ( مبنی بر کسر / مبنی بر فتح / مبنی بر ضم / مبنی بر سکون )

انوع بناء  :  بِناء ( مبنی بودن) چهار نوع است:

مبنی بر کسر              أنتِ، هذِهِ، لِـ ، بِـ

مبنی بر فتح               ذَهَبَ، إنَّ، أینَ ، فَـ

مبنی بر ضم               نَحنُ ، مُنذُ ، ـهُ

مبنی بر سکون           مَنْ، عَلَی ، الّذﻯ ، یا

 

 

رفع: ُ  ٌ

نصب: َ  ً

جرّ:   ِ  ٍ 

جزم:    ْ  

 

 

نواع اعراب

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

انواع اعراب (حرکت یا تنوین آخر کلمه ) دارای چهار حالت است.

رفع :  علامت آن    است.              العِلمُ، عِلمٌ

نصب: علامت آن ﹷﹱ است.                          العِلمَ، عِلماً

جرّ:   علامت آن   ِ است.                  الْعِلْمِِِِِِ، عِلْمٍ

جزم: علامت آن ﹿ است .                                    لا تذهبْ : نرو

کلمات دارای اعراب رفع، نصب، جر و جزم را به ترتیب چنین می نامند:

 مرفوع، منصوب، مجرور، مجزوم

 

 

دارای رفع                 مرفوع

دارای نصب               منصوب

دارای جر                 مجرور

دارای جزم                مجزوم

 

 

کلمات مبنی عبارتند از :

در اسم ها:      ضمیر، اسم اشاره ، اسم موصول، اسم استفهام

در فعل:          ماضی و امر ( همچنین دو صیغه جمع مؤنّث در فعل مضارع)

در حرف        همه حروف مبنی هستند.

 

کلمات مُعرَب عبارتند از:

در اسم ها       بیشتر اسم ها معربند.

در فعلها          فعل مضارع (جز دو صیغه 6 و 12 یعنی جمع مؤنّث ) معربند.

 

 

 

دانش آموز: آیا می توانیم بگوییم اللهُ مضموم است؟

معلّم:         خیر، هنگامی که بحث از اعراب است از اصطلاحات مرفوع، منصوب، مجرور و مجزوم استفاده می کنیم و در قسمت بناء از مبنی بر ضم، فتح، کسر و سکون.

مثلاً «یفعلُ» و « الکتابُ» را مرفوع (دارای رفع) می گوییم هر چند آخرِ آن ضمّه است.

 

 

ترجمه ی اسم های دارای تنوین

درترجمه اسم هایی که دارای تنوین هستند، گاهی حرف «ی»  ( ی نکره، ی وحدت) اضافه می کنیم. مثال:

جاءَ وَلَدٌ:          پسری آمد. ( یعنی پسری که شناخته شده نیست.)

جاءَ الولدٌ:         پسر آمد یا آن پسر آمد. ( یعنی آن پسر که شناخته شده است)

ثَمَنُ هذا الثوب دینارٌ :  قیمت این لباس  دیناری است. ( یعنی یک دینار است.)

در مثال های بالا (ی) در (دیناری) یاء وحدت است.

 

 

 

 

اسم های خاصّ مردان و پسران در حالتی که تنوین دارند در ترجمه فارسی بدون

« ی » می آیند.

 هذا ناصرٌ. ( این ناصر است.)

دانش آموز:  چه موقع اسم، تنوین می گیرد؟

معلّم       :  اسم، وقتی بار اوّل در جمله می آید نکره است و معمولاً تنوین ﹱ دارد.

رأیتُ  غزالةً  فِى   غابةٍ.  الغزالةُ  کانَتْ جمیلةً و  الغابةُ کانتْ کبیرةً.

 

در مثال بالا می بینیم که غزالةً و غابةً بار اوّل نکره (ناشناس) و بار دوم معرفه (شناخته شده) و دارای ال هستند.

به این دو جمله دقت کنید و فرض کنید دانش آموزی آنها را خطاب به

 همکلاسی اش می گوید.

 

(1- جاء معلّمٌ 2- جاء المعلّمُ)

1- جاء معلّمٌ : یعنی معلّمی آمد. {معلّمی که گوینده و شنونده او را نمی شناسند.}

2- جاء المعلّمٌ: یعنی معلّم آمد. { معلّمی که هم گوینده و هم شنونده او را

    می شناسند.}

 

 

قواعد درس نهم

در درس نهم چندین مطلب را یاد می گیریم.

1- انواع فاعل                     

2- شناخت فعل لازم و متعدّی  

3- جار و مجرور                  

4- مفعول                          

 

 

 

 

 

                                                          جمله ی فعلیّه           

                   انواع جمله:      

                                                                                              جمله ی اسمیّه

 

جمله فعلیّه با فعل شروع می شود. مثال:          جاءَ  الربیعُ.

جمله اسمیّه  با اسم شروع می شود. مثال:                   الربیعُ  جاءَ.

 

 

اجزای جمله فعلیّه        فعل + فاعل (مرفوع) + مفعول (منصوب) + بقیه جمله

اجزای جمله اسمیّه        مبتدا + خبر (که هر دو مرفوعند)

 

 

معلم: درصیغه های غایب جمله ی فعلیّه، هر گاه بعد از فعل، فاعل به  صورت (اسم ظاهر) باشد، فعل به صورت مفرد می آید.

 

 

 

ضَحِکَ         الأولادُ .      پسرها خندیدند.

فعل مفرد     فاعل جمع

ضَحِکَت      البَناتُ  .      دخترها خندیدند.

فعل مفرد  فاعل جمع

 

 

دانش آموز: آیا اگر بعد از فعل، فاعل نیامد باز هم فعل به صورت مفرد می آید؟

معلم : خیر طبیعی است که چنانچه بعد از فعل، فاعل به صورت اسم ظاهر نیاید، این نکته صِدقْ نمی کند.

مثال:

یذهَبونَ إلی المدارس.                    به مدارس می روند.

ضَحِکوا بِصَوتٍ مرتفع.            با صدای بلند خندیدند.

 

 

 

 

 

 

 

                                                    اسم ظاهر

 

          انواع فاعل                             ضمیر بارز

 

                                                    ضمیر مستتر

 

 

 

« اسم ظاهر» به فاعلی می گویند که کلمه مستقلّی باشد. مثال:

یحصُدُ الفلّاحُ المزرعةَ فِى  الخریفِ.

« ضمیر بارز» همان ضمیر متصل فاعلی است که در درس ششم با آن آشنا شدیم.

ذَهَبتُم عند أصدقائکم.

اِرجِعوا من المکتبة.

تَخسَرانِ فِى  البَیع.

 

 

ضمیر مستتر نیز در بعضی از صیغه ها می باشد. مثال:

 

 

کَتَبَ واجبَهُ.                        کَتَبَ (هو) واجبَهُ.

نَزَلَتْ مِن السّیارةِ.                 نَزَلَتْ (هىَ) مِن السّیارةِ.

تدخُلُ فِى  غُرفتِکَ.                تدخُلُ (أنتَ) فِى  غُرفتِکَ.

نَعمَلُ بوظائفِنا.                     نَعمَلُ (نحن) بوظائفِنا.

ألعَبُ فِى  الحدیقةِ.                 ألعَبُ (أنا) فِى  الحدیقةِ.

 

 

دانش آموز: آیا امکان دارد در فعلی هر دو شکل جایز باشد یعنی فاعل به صورت اسم ظاهر و ضمیر مستتر بیاید؟

معلم: آری در صیغه شماره «1» ماضی و مضارع، فاعل ، هم می تواند به صورت ضمیر مستتر و هم به صورت اسم ظاهر بیاید. مثال:

 

أرسَلَ            المسافرُ       رسالةً.

                فاعل به صورت اسم ظاهر

 

أرسَلَ رسالةً. ( فاعل ضمیر مستتر «هو » بعد از أرسَلَ)

 

معلم: فاعل و نوع  آن را در « ذَهَبَتْ مَعَ الأسرة» معلوم کنید:

دانش آموز اول: « مع الاسرة / اسم ظاهر»

دانش آموز دوم: « حرف ت در ذَهَبَتْ / ضمیر ظاهر»

دانش آموز سوم: « ضمیر مستتر هىَ که بعد از فعل قرار می گیرد.

معلم: چه کسی مطمئن است جواب درست است؟

دانش آموز سوم: جواب ضمیر مستتر هىَ است.

معلم: بله جواب ضمیر مستتر هىَ  است.

در فعل ماضی در دو صیغه للغائبة و للغائبتَین حرفِ «ت» فاعل نیست و نشانه مؤنّث است.

مثال:‌ ذَهَبتْ إلَی البیت. ( فاعل ضمیر مستتر هىَ ) ذَهَبتا هُناکَ ( فاعل ضمیر « ا»

        در ذَهَبَتا)

 

مفعولٌ به

تعریف مفعولٌ به: کلمه ای در جمله است که کار بر آن انجام شده و در دستور فارسی به آن مفعول می گویند.

غَرَسَ الفلّاحُ شجرةً.              کشاورز، درختی را کاشت.

نَظَّفَ الطفلُ الغرفةَ.                                کودک، اتاق را تمیز کرد.    

جای مفعول کجای جمله است؟

فعل + فاعل + مفعول + بقیه ی اجزای جمله

 

 

حروف جر

مِن: از                               فِى : در          عَلَی: بر، روی            بِـ : با ، به وسیله ی

عَن: از، درباره ی        کَـ : مانند                                                  لِـ : برای، دارد            إلی : به ، به سوی ،تا

 

 

به اسم بعد از حرف جر، مجرور می گویند. مثال : ﴿ یدخُلونَ فِى دینِ  اللهِ﴾

به مجموع « حرف جر و اسم بعد از آن» جار و مجرور می گویند.

مثال: ذهب الطلّاب إلی الحدیقةِ.

تذکّر: مِن را با مَن اشتباه نگیرید. مثال:

 مِنْهُم: از آن ها                 مَنْ هُم: آن ها کیستند؟

 

 

فعل لازم فعلی است که معنی آن با فاعل کامل می شود.

مثال  :  حمید خندید: ضَحِکَ حمیدٌ.

امّا فعل متعدّی فعلی است که برای کامل شدن معنی، علاوه بر فاعل به مفعول هم احتیاج دارد.

مثال  :  حمید سعید را خنداند. أضْحَکَ حمیدٌ سعیداً.

 

 

قواعد درس دهم

در درس دهم با این مطالب آشنا می شویم:

 

مبتدا و خبر

  انواع خبر     

 اعراب محلّی  

 

 

مبتدا  و  خبر

اللهُ   رحیمٌ

*مبتدا و خبر تقریباً  همان نهاد و گزاره فارسی هستند.

 - مبتدا :  اسمی است که در ابتدای جمله اسمیّه  می آید و مرفوع است یعنی علامت 

    _ُ دارد.

- خبر:   کلمه یا کلماتی است که بعد از مبتدا می آید و همان طور که از اسمش  

   پیداست، خبری است که درباره مبتدا گفته می شود و مرفوع است یعنی علامت

   _ُ   دارد.

* تذکّر: در این دو جمله کلمه « بهار» در هر دو جا فاعل است.

1-   بهار     آمد.                          2-  آمد    بهار.

       فاعل    فعل                                 فعل   فاعل

امّا همان طور که قبلاً نیز آموخته ایم در عربی چنین نیست. مثلاً دو جمله بالا به عربی چنین است.

1-  الربیعُ     جاءَ.                         2-  جاءَ   الربیعُ.

     مبتدا       خبر                               فعل   فاعل

 

 

 

 

انواع خبر

انواع خبر : غالباً خبر به یکی از سه نوع زیر است.

1- خبر مفرد                 العالِمُ محترمُ / العالمانِ محترمانِ / العالماتُ محترماتُ

2- خبر جمله فعلیّه                      الطّفلُ یلعَبُ/ الطّفلتانِ یَلعَبانِ

3- خبر جار و مجرور       النّظافةُ مِنَ الإیمانِ / الإیمانُ بِالعَمَلِ.

 

دانش آموز: امّا در جمله « العالمانِ محترمان» خبر مفرد نیست بلکه مثنّی  است و در « العالماتُ محترماتٌ» نیز خبر جمع است نه مفرد!

معلم: منظور از «مفرد» در «خبر مفرد» در مقابل «جمله» است . به زبان ساده تر « مفرد» همان طور که در مثال شماره « 1» می بینیم واقعاً مفرد نیست بلکه «خبر مفرد» یعنی خبر غیر جمله.

به جار و مجرور « شبه جمله » نیز گفته می شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                        ظاهری

                 انواع اعراب

                                                        محلی

إعراب به دو شکل است: اعراب ظاهری و اعراب محلی

إعراب ظاهری عبارت است از: ( َ  ِ  ُ  ً  ٍ   ٌ  ْ  )

امّا إعراب محلّی چنین نیست . همه کلمه های مبنی دارای إعراب محلّی هستند. مانند:

 ضمیرها ، اسم موصول، اسم های اشاره، کلمه های پرسشی، فعل های امر و ماضی.

همان طور که می دانیم علامتِ حرفِ آخرِ کلمه های مبنی بدون تغییر است. یعنی نه در حالت فاعلی، مرفوع می شوند و نه در حالت مفعولی، منصوب .

همان طور که می دانید مبتدا و خبر نیز هر دو مرفوع هستند.

 العلمُ نورٌ

سعیدٌ مؤدَّبٌ

 فریدةُ عالمةٌ .

حال اگر یک کلمه مبنی در جای مبتدا یا خبر قرار بگیرد؛ در اصطلاح می گوییم:

 مبتدا محلاً مرفوع یا خبر محلاً مرفوع .

 

     سعیدٌ               مؤدَّبٌ .                 هوَ                   مؤدَّبٌ.

مبتدا مرفوع                خبر مرفوع                             مبتدا محلاً مرفوع             خبر مرفوع

 

إعراب «جمله» و « شبه جمله» (جار و مجرور) محلّی است.

 الحوتُ            فِى  البَحرِ.                    السلامُ         علیکم                          .

مبتدا مرفوع        خبر محلاً مرفوع                               مبتدا مرفوع     خبر محلاً مرفوع

 

دانش آموز: من در برگه امتحانی ام، إعراب « الربیع» در جمله « الربیعُ جاء» را فاعل نوشته بودم نمی دانم چرا غلط است؟!

الربیعُ       جاء.          غ

فاعل       فعل

معلم: به این دو جمله دقّت کنید:

1-   بهار     آمد.                          2-   آمد      بهار.

       فاعل    فعل                                 فعل     فاعل

امّا همان طور که قبلاً آموخته ایم در عربی چنین نیست. مثلاً دو جمله بالا به عربی چنین است:

1-  الربیعُ     جاءَ.                         2-  جاءَ    الربیعُ .

       مبتدا     خبر                                               فعل    فاعل

 

 

 

 

                                                             معرفه                   

                            اسم

                                                             نکِره

اسم را از نظر شناختن به دو نوع تقسیم می کنند: اسم معرفه و اسم نکره

اسم معرفه: اسمی شناخته شده است که بر  فرد یا چیز مشخّصی دلالت می کند و یا برای بار دوم در جمله تکرار می شود.

اما اسم نکِره: اسمی ناشناس است که بر فرد یا چیز نامعلومی دلالت می کند.

مثال:

 دیروز پسری را در بازار دیدم.

                نکره         معرفه

رأیتُ  ولداً  فـﻰ السّوقِ أمسِ.

          نکره    معرفه

معلّم:             چه کسی نشانه معرفه و نکره را در فارسی می داند؟

دانش آموز:     در فارسی معمولاً معرفه نشانه ندارد ولی نشانه نکره سه چیز است:

یک، یکی، یک و ی

 

                معرفه                          مرد

                                                       مردی

                نکره                                              یک مرد

                                                      یک مردی

 

معمولاً نشانه نکره در عربی تنوین است.        

دانش آموز:     آیا اسم خاص دارای تنوین نکره است؟

معلّم:             خیر اسم خاص حتی اگر تنوین داشته باشد؛ نکره نیست بلکه معرفه است.

مثال:             أشهَدُ أنَّ محمّداً رسولُ اللهِ.

در این مثال «محمداً» معرفه است.

 

انواع اسم معرفه:

در زبان عربی اسم معرفه شش نوع  است:

1- اسم معرفه به «ال»           الذِّئب: گرگ

2- ضمیر                           هو، أنتِ

3- عَلَم                             ناصرٌ، سوسنُ، بغدادُ.

[اسم عَلَم یعنی اسم خاص. نامی که مخصوص یک فرد، یک مکان و یا یک چیز است]

4- موصول:                       الّذى، الّتـى، الّذینَ، اللّاتـﻰ، مَنْ، ما

5- اشاره:                          هذا، هذه، هذانِ، هاتانِ، هؤلاءِ، ذلک، تلک، أولئک

6- اسم معرفه به اضافه بابُ الغُرفة، محفظةُ جوادٍ.

(هر گاه اسمی به اسم معرفه ای دیگر اضافه شود، اسم اوّل از نکره بودن خارج شده معرفه می گردد.)

 

 

قواعد

 

 

 

                                                         ظاهری

        علامت های اعراب                          محلّی

                                                         تقدیری

 

 

علامت های اعراب عبارتند از:        _ُ _ً _ٍ

به این علامت ها اعراب ظاهری می گویند.

هرگاه اعراب کلمه ای ظاهر شد؛ می گوییم اعراب آن کلمه ظاهری است. مثلاً در این کلمات می بینیم که اعراب کلمات، ظاهر شده پس اعراب آنها ظاهری است.

 

القربةُ ثقیلةٌ للمرأةِ.

 یرسمُ الطالبُ صورةَ جبلٍ علی اللوحِ.

 

اعراب محلّی

اعراب محلّی در کلمات مبنی است که در کلاس اوّل با آن آشنا  شده اید.

دانش آموز:     کدام کلمات مبنی هستند؟

معلّم:             ضمیرها، اسم های اشاره، اسم استفهام، اسم موصول، فعل ماضی، فعل امر، دو صیغه جمع مؤنث در فعل مضارع، حروف.

اعراب اسم های مبنی، محلی است. ضمناً اعراب جمله و شبه جمله نیز محلّی است.

دانش آموز: شبه جمله چیست؟

معلّم: شبه جمله همان جار و مجرور است.

 

 

 

 

                                                     اصلی

            اعراب ظاهری 

                                                     فرعی

 

اعراب ظاهری نیز دو نوع است: « اصلی » و « فرعی».

اعراب اصلی همان علامت های معروفِ اعراب است که عبارت است از:

 

نصبﹷﹱ / رفعﹹ / جرّ ﹻ ٍ / جزمﹿ

 

 

امّا اعرابِ فرعی، مطلبِ جدیدی است که در این درس با آن آشنا می شویم.

گاهی علامت اعراب _ً_ِ_ٍ_ُ_ٌ_ْ   نیست.

اعراب فرعی در  پنج مورد است:

 

1- اسم  مثنّی 2- اسم جمع مذکّر سالم 3- اسماء خمسه

 4- اسم جمع مؤنّث  سالم 5- اسم غیر منصرف.

 

 

1- اسم مثنّی

 

 

 

مرفوع

منصوب

مجرور

مفرد مذکّر

تلمیذٌ

تلمیذاً

تلمیذٍ

مفرد مؤنّث

تلمیذةٌ

تلمیذةً

تلمیذةٍ

تلمیذانِ

تلمیذانِ

تلمیذَینِ

تلمیذَینِ

مثنّی مؤنّث

تلمیذتانِ

تلمیذَتَینِ

تلمیذَتَینِ

علامت رفعِ مثنّی ، حرف «الف» در « انِ» است.

علامت نصب و علامت جر، حرف «ى» در « ـَیْنِ » است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 اسم جمع مذکّر سالم

 

 

مرفوع

منصوب

مجرور

مفرد مذکّر

معلّمٌ

معلّماً

معلّمٍ

جمع مذکّر سالم

معلّمونَ

معلّمینَ

معلّمینَ

علامت رفعِ جمع مذکّر سالم، حرف «و» در «ونَ» است .

علامت نصب و جرّ جمع مذکّرسالم ، حرف «ى» در «ـِینَ» است.

 

 

 

اسماء خَمسَة

«اسماء خَمسَة» یعنی اسم های پنجگانه و عبارتند:

 أب: پدر/ أخ: برادر/ ذو: دارای/ حَم: پدر شوهروخویشاوندان شوهر/ فَم: دهان

 

 

از حَم و فَم چون پُر کاربرد نیستند؛ صرف نظر می کنیم.

 

مرفوع

منصوب

مجرور

أبو

أبا

أبـى

أخو

أخا

أخى

ذو

ذا

ذى

 

علامت رفعِ اسماء خمسه حرف « و» است.

علامت نصبِ اسماء خمسه حرف «  ا » است.

علامت جرّ اسماء خمسه حرف « ى » است.

 

 

 

تا به حال با سه مورد اعراب فرعی آشنا شده اید و اینک مورد چهارم از اعراب فرعی:

4- اسم جمع مؤنّث سالم:

 

مرفوع

منصوب

مجرور

مفرد مؤنّث

کاتِبَةٌ

کاتبةً

کاتبةٍ

جمع مؤنّث سالم

کاتباتٌ

کاتباتٍ ؟!

کاتباتٍ

 

در جمع مؤنّث سالم، علامت نصبﹷﹱ وجود ندارد و کلمه در  حالت نصب، کسره

می گیرد.

 

 

 

5- اسم غیر منصرف (ممنوعُ مِنَ الصَرف)

بیشتر اسم ها منصرفند یعنی تنوین پذیر هستند.

امّا اسم هایی که تنوین پذیر نیستند؛ در اصطلاح غیر منصرف نامیده می شوند.

این اسم ها همچنین بیشتر اوقات به جای کسره فتحه می گیرند.

اسم های غیر منصرف عبارتند از:

1-   عَلَم مؤنّث (نام زنان و دختران  و شهرها و کشورها) هذه فاطمةُ./ سوسنُ أمامَ فریدةَ.

2-   عَلَم غیر عربی(نام های فارسی، عِبْری، لاتین و ....) هذا بهروزُ./ جاءَ إسماعیلُ.

3-   صفت بر وزن أفْعَل: اللهُ أکْبَرُ. / لَونُ الرُّمّانِ، أحْمَرُ.

4-       جمع مکسّر بر وزن مَفاعِل و مَفاعیل و یا شبیه این دو وزن:

5-   ﴿وَ زَیَّنّا السَّماءَ الدُّنیا بِمَصابیحَ﴾ آسمان جهان را با چراغهایی زینت دادیم.

فـﻰ زُقاقِنا مَنازِلُ کثیرةٌ.

ضمناً نام اغلب شهرها  و کشورها چون عَلَم مؤنّث هستند نیز غیر منصرفند. ذَهَبْتُ إلَی بغدادَ.

 

 

دانش آموز:     نام های غیر عربی را چگونه تشخیص دهیم؟

معلّم:             معمولاً نامهای غیر عربی دارای وزن یا حروف اصلی نیستند. مثال:

 

 

 

إسماعیل، إبراهیم، داود، یعقوب، یوسف، بنیامین، آدم، میکائیل،

 إسرافیل، یونس، مریم، أیّوب،دقیانوس، فرعون، شهربانو، شهرزاد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قواعد درس پنجم                          

قواعد درس چهارم ادامه قواعد درس دوم و سوم است.

                                                                                                             اصلی

                                   ظاهری                                 فرعی

 اعراب                           محلی

                                    تقدیری

 

تا به حال با اعراب ظاهری و محلی آشنا شده ایم. حال نوبت

          اعراب تقدیری است.

اعراب تقدیری در اسم مقصور و اسم منقوص است.

مهمترین کلماتی که اعراب آنها تقدیری است عبارتند از :

 

اسم مقصور

اسم منقوص

اسم مضاف به یای متکلم

 

                             کُبْرَی             مصطفَی          عیسَی

اسم مقصور               هُدَی             مرتضَی          موسَی

                             فَتَی               مجتَبَی             یحیَی

                             رضا              دنیا               علیا

معلّم:            چه کسی می تواند بگوید اسم مقصور چه علامتی دارد؟

دانش آموز:    اسم مقصور، اسمی است که آخرین حرف آن الف( ا- ی) باشد.

گاهی کلمات مقصور مانند کبرَی به صورت کبریٰ نوشته می شود.

              کبرَی         کبریٰ 

                             قاضِى            باقِى              حامِى

اسم منقوص              هادِى            ساعِى            راعِى

                             راضِى            ماشِى            متعدِّى

معلّم:             چه کسی می تواند بگوید که اسم منقوص چه علامتی دارد؟

دانش آموز:     اسم منقوص، اسمی است که آخرینِ حرف آن « ِـﻰ» است.

در این جدول، اِعراب تقدیری نمایش داده می شود.

 

 

مرفوع

منصوب

مجرور

دارای {اسم منقوص

« ال» {اسم مقصور

القاضى

الفَتَی

القاضىَ

الفَتَی

القاضى

الفَتَی

بدون {اسم منقوص

« ال» {اسم مقصور

قاضٍ

فَتیً

قاضیاً

فَتیً

قاضٍ

فَتیً

 

حَکَمَ القاضى العادلُ.         أحتَرِمُ  القاضىَ  العادلَ.    نَحنُ بحاجة إلَی القاضى العادلِ.

فاعل تقدیراً مرفوع            مفعول و منصوب            تقدیراً مجرور به حرف جر

                  

می بینید اعراب اسم منقوص در حالت نصب، تقدیری نیست بلکه ظاهری است.

 

حال با اسم مضاف به یای متکلم آشنا شویم.

اسم مضاف به یای متکلم اسمی است که به ضمیر متکلم وحده» ى« اضافه شود مانند بَیتـﻰ

 

حمیدٌ صدیقـﻰ                                         صدیق       خبر ،تقدیراً مرفوع

شاهَدْتُ صدیقـﻰ                                     صدیق       مفعول به ، نقدیراً منصوب

سَلَّمتُ عَلَی صدیقـﻰ                       صدیق       تقدیراً مجرور